سلسلۀ «گفتوگو»
نایل در اکادمی علوم و میراث او
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت پانزدهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: نایل با درنظرداشت امکانات و فرصتهایی که داشت و با دغدغه و تلاش خستگیناپذیرش، در دو زمینۀ تاریخی و ادبی کار کرد و از خود آثاری بر جای گذاشت. با توجه به تسلط گروه وحشت و دهشت در کشور، سرخوردگی و یأس مسلط در جامعه، و پراکندگی نیروهای فرهنگی و علمی ما به سراسر دنیا، فکر میکنید راه و دغدغۀ نایل ادامه دارد یا نه؟ اگر ادامه دارد، چقدر رضایتبخش و امیدوارکننده است؟
دکتر محییالدین مهدی: بیگمان تسلط گروه وحشت بر کشور، نهتنها فعالیتهای هزارهپژوهی را، بلکه تمام عرصههای فرهنگی و علمی را صدمه زده است. طالبان با هزاره سه بار دشمنی میکنند: با تبارش، با مذهبش و با زبانش.
اما ممکن نیست این فعالیتها متوقف گردند. کم نیستند کسانی که بدون چشمداشت مادی، بنا بر عشقی که به خدمت برای مردم دارند و بنا بر غریزۀ کنجکاوی و پژوهش، به کار ادامه میدهند. هرچند وقتی به حجم و کیفیت کارهای نایل مینگرم، پس از او کسی را در این مقام نمیبینم؛ اما وقتی به مجموعۀ کارهای پژوهشی در عرصۀ هزارهشناسی و ادبیات زبان فارسی مینگرم، امیدوار میشوم که کاری را که کاتب آغاز کرده بود، نایل آن را پرورید، دیگران آن را به مرحلۀ پختگی و ثمردهی میرسانند.
عصمت الطاف: حسین نایل سیزده سال از سالهای پختگی عمرش را در اکادمی علوم افغانستان سپری کرد. در کنار او بسیاری از بزرگان دیگر جامعۀ افغانستان؛ کسانی چون دکتر عبدالاحمد جاوید، دکتر محمدیعقوب واحدی، پروفیسور علیمحمد زهما، دکتر امیرمحمد اثیر، سلیمان لایق، حسین فرمند و… نیز در این نهاد کار کردهاند. شما کارنامۀ این نهاد را چگونه ارزیابی میکنید؟
دکتر محییالدین مهدی: سردار محمدنعیمخان (برادر سردار محمدداوود) در یک اقدام متعصبانه و با این توهم که اگر جلو رشد زبان فارسی گرفته شود، زبان پشتو رشد خواهد کرد، انجمن ادبی کابل را منحل و به جای آن پشتو تولنه را اساس گذاشت؛ در حالی که میتوانست انجمن ادبی را به حال خود بگذارد و پشتو تولنه را بهطور مستقل تأسیس نماید.
در سال ۱۳۴۹ ش. به فرمان محمدظاهرشاه، این پشتو تولنه به «اکادمی علوم افغانستان» تغییر نام داد و ظاهر ملی به خود گرفت؛ اما حس برتریجویی که در نهاد آنجا گذاشته شده بود، بر تاریخ این نهاد سایه گسترد. از این رو، آنچه از نام و نشان اکادمی علوم نشر و صادر میگشت، از همان ابتدا مهر شک و تردید بر جبینش خورده بود.
اما در این میان، هم کارنامۀ برخی از دانشمندان و محققان از مشی و سیاست رسمی اکادمی علوم جدا است و هم مقطعهایی از تاریخ اکادمی، به تأسی از تغییر سیاست در رهبری کشور، از بخشهای دیگر آن متمایز است. سیاست رسمی اکادمی علوم افغانستان، تحریف تاریخ، تسجیل برتری یک قوم بر دیگران و تبلیغ افغانیت ـ بهعنوان اساس ملتسازی در کشور ـ است. ناهماهنگی با این سیاست، خطرات اخراج و تنبیه اعضا را در قبال داشت. از این رو، کم بودند کسانی که تن به این مخاطره داده، عواقب آن را پذیرا گردند. بهطور مثال، سیاست اکادمی ـ به تأسی از سیاست دولتهای افغانستان ـ دری خواندن زبان فارسی بود؛ تا جایی که مشاهده میگردد، حتا استادانی چون عبدالاحمد جاوید، علیمحمد زهما، حسین نایل و دیگران هم نتوانستند در برابر آن بایستند و خلاف میل باطنی خود، به جای فارسی، دری گفتند و نوشتند.
البته در کلیات مسائل، آنجاها که با سیاست رسمی تقابل پیش نمیآمد، اعضای دانشمند اکادمی علوم کارنامۀ درخشانی به جا گذاشتهاند. بیگمان اگر ـ بهطور مثال ـ نگارش کتاب «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» به عهدۀ سلیمان لایق قرار داده میشد، چیزی شبیه «پته خزانه» بیرون میداد.
همینگونه است ارزیابی کار اکادمی علوم در دورههای معینی چون از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۶ ش. و از ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶ ش. در این برهههای زمانی تاریخ افغانستان، هرچند اسناد رسمی در جهت رو برتافتن از سیاستهای قومی بهندرت منتشر گشته؛ اما برای محققان ـ از جمله اعضای اکادمی علوم ـ این آزادی قلم داده شده بود که اگر در سمت حقیقتجویی حرکت کنند، تهدید و تحقیقی در میان نباشد.
ادامه دارد




