یکشنبه 1 قوس 1405
بازارهای جهانیGlobal Markets
طلا … USD/oz Gold … USD/oz نقره … USD/oz Silver … USD/oz مس … USD/lb* Copper … USD/lb* پلاتین … USD/oz Platinum … USD/oz پالادیوم … USD/oz Palladium … USD/oz

از بیهقی تا زبان امروز غزنی؛ واژه‌هایی که هزار سال زنده مانده‌اند

«منار مسعود سوم در غزنی (حدود ۱۱۰۰ میلادی) و منار بهرام‌شاه در دوردست؛ عکس تاریخی.»

صمیم تاجیک خراسانی در نوشته‌ای، شماری از اصطلاحات و واژه‌های «غزنیچی» را که در «تاریخ بیهقی» و «تاریخ بخارا» آمده است گرد آورده و نشان داده است که این واژه‌ها امروز هم در میان مردم بومی غزنی رواج دارد؛ یعنی گویش مردم غزنی، پس از نزدیک به هزار سال، بخشی از واژگان همان متن‌هایی را نگه داشته است که در روزگار غزنویان نوشته شده‌اند.

از «تاریخ بیهقی»، نویسنده از جمله این نمونه‌ها را می‌آورد: «درگاهی» که بیهقی در وصف «بسیار درگاهی و حشر، همه با سلاح» به کار برده است و امروز در غزنی بیکارها و ولگردان را «درگاهی» می‌گویند؛ «یله» در ترکیب‌هایی چون «یله مکن که این لشکر ستم کنند» و «خراسان و این نواحی یله کنیم»؛ «شوی» به معنای شوهر، چنان‌که بیهقی نوشته است «او شوی ناکرده»؛ «دوبدو» در جملهٔ «بر کران چمن باغ دکانی بود، دوبدو آنجا بنشستند»؛ و «ماننده» در سخن عبدالرحمن قوّال: «من و مانندهٔ من که خدمتکاران امیرمحمد بودیم».

بخشی از نمونه‌ها به خوراک و زندگی روزمره برمی‌گردد: «قدید»، گوشت خشک؛ «آچار»، ترشی؛ «خمره»، ظرف بزرگ سفالی که امروز در غزنی بیشتر «کوزه» گفته می‌شود؛ و «چاشنی» در جملهٔ «سر خمره‌ها باز کردند و چاشنی می‌دادند». «فالوده» نیز در بیهقی همان است که امروز «پالوده» گفته می‌شود. و ضرب‌المثل «خودکرده را درمان نیست» هم در متن بیهقی آمده است و هم هنوز بر زبان‌هاست.

از «تاریخ بخارا»ی نرشخی نیز دو نمونه آمده است: «سهم» یا «سام» به معنای ترس، در جملهٔ «خدای تعالی سهم در دل کافران انداخت»؛ و «در گرفتن» به معنای سوختن و آتش گرفتن، در وصف آتش‌سوزی یک سرای: «پاره آتش بجست و سقف سرای در گرفت».

خود نام «غزنیچی» نیز در «تاریخ بیهقی» ثبت شده است؛ نامی که بر گویش مردم غزنی نهاده شده و این نوشته نشان می‌دهد آن گویش، دست‌کم در بخشی از واژگانش، پیوند زنده‌ای با فارسیِ هزار سال پیش دارد.

نوشته یادآوری می‌کند که تاریخ زبان تنها در کتاب‌ها نیست؛ گاه در گفت‌وگوی روزمرهٔ مردم یک شهر نگه داشته می‌شود. واژه‌هایی که بیهقی در سدهٔ پنجم هجری در نثر خود آورده است، اگر امروز هنوز در غزنی فهمیده و گفته می‌شوند، سندی زنده از پیوستگی زبانی این سرزمین‌اند.

این خبر را شریک کنید