صمیم تاجیک خراسانی در نوشتهای پژوهشی، روایتی را که نرشخی در «تاریخ بخارا» آورده است بررسی کرده است؛ روایتی در فضیلت سه شهر خراسان که در آن از «موحّد پارسیگوی» سخن میرود و نویسنده آن را در دو سطح جداگانه میخواند: حدیثشناسی و تاریخ فرهنگی.
بنابر متن «تاریخ بخارا»، خواجه امام زاهد واعظ محمد بن علی نوجابادی حدیثی را از سلمان فارسی روایت کرده است که در آن جبرئیل از سرزمینی در مشرق به نام خراسان خبر میدهد: سه شهر از این خراسان در روز قیامت آراسته آورده میشوند، با یاقوت سرخ و مرجان و نوری که از ایشان برمیخیزد و فرشتگان پیرامونشان به تسبیح و تحمید و تکبیر ایستادهاند.
در ادامهٔ روایت آمده است که هر یک از این شهرها هفتاد هزار عَلَم دارد و زیر هر علمی هفتاد هزار شهید است و به شفاعت هر شهید، هفتاد هزار «موحّد پارسیگوی» نجات مییابند. نام شهرها نیز چنین داده شده است: یکی را به تازی قاسمیه و به پارسی بیشکرد خوانند؛ دوم را سمران، یعنی سمرقند؛ و سیوم را فاخره، یعنی بخارا. روایت با دعایی برای بخارا پایان مییابد و نرشخی میگوید به همین سبب مردم مشرق و مغرب به رحمتدلی و پاکی اعتقاد بخاریان گواهی میدهند.
اما نویسندهٔ نوشته تأکید میکند که میان «وجود این روایت در تاریخ بخارا» و «صحیح بودن حدیث» باید تفاوت قاطع گذاشت. در تصحیح عربی «تاریخ بخارا»، مصحح در پاورقی صریحاً نوشته است که از سیاق روایت آشکار است که این حدیث موضوع، یعنی ساختگی، است. افزون بر آن، سلسلهای که نرشخی میآورد — نوجابادی از سلمان فارسی — سند کامل رجالی نیست و راویان میان آن دو نام برده نشدهاند؛ پس با معیار علم حدیث، این سخن را نمیتوان حدیث صحیح یا حسن دانست.
با این همه، به نتیجهگیری نویسنده، ارزش روایت در جای دیگری است. عبارت «موحّد پارسیگوی» بیگمان در متن «تاریخ بخارا» هست و همین روایت، بخارا و سمرقند را در شمار «شهرهای خراسان» میآورد؛ یعنی متن، شاهدی است بر تصور جغرافیایی ـ فرهنگیِ سنت بخارا که در آن، این دو شهر از خراسان شمرده میشدند و «پارسیگویی» با هویت دینی و فرهنگی مردم این ناحیه پیوند داشت. اصل «تاریخ بخارا» در سال ۳۳۲ هجری به عربی نوشته شده و متن فارسی موجود، ترجمه و تلخیصهای بعدی است؛ از همین رو این شاهد را باید از آنِ زمان تدوین و انتقال روایت دانست، نه سندی از قرن نخست هجری دربارهٔ زبان مردم بخارا.
نوشته نمونهای از خوانش دوسطحی یک متن کهن است: روایت از نظر حدیثشناسی مردود شمرده میشود، اما بهمثابهٔ سند تاریخ اندیشه و جغرافیای فرهنگی بخارا جدی گرفته میشود؛ تمایزی که نویسنده آن را شرط بهرهگیری درست از چنین منابعی میداند.




