در تاریخ موسیقی افغانستان نامهایی هست که شهرتشان از صحنه و استودیو نیامد، از دل زندگی مردم برخاست. «پرانات» یکی از همان نامهاست: تاجر ملی کابل که هرگز از هنر پول نساخت، اما صدایش سالها از رادیو کابل — در روزگاری که نشرات همه زنده بود — به خانههای مردم رسید و در خاطرۀ یک نسل ماند.
پرانات در سال ۱۹۲۷ میلادی در شهر کهنۀ کابل چشم به جهان گشود. پیشهاش تجارت بود: مغازهاش در سرای میرعلم، در مندوی کابل، جای داشت و از شمار دو سه مغازۀ درجۀ یک پایتخت به حساب میآمد که کالاهای لوکس و کمیاب میفروخت. اما در کنار تجارت، صدایی گیرا و زیبا داشت و نخست در محافل خصوصی آواز میخواند؛ همانجا که دوستداران موسیقی او را شناختند.
نقطۀ عطف زندگی هنریاش سال ۱۹۵۵ بود: استاد عبدالغفور برشنا، هنرمند چندبُعدی و رئیس رادیو کابل، از استعداد او آگاه شد و پایش را به رادیو کشانید. در آن سالها نشرات رادیو زنده بود و آوازخوان بیواسطه با شنونده روبهرو میشد؛ پرانات در همین آزمون زنده دل شنوندگان را برد و به یکی از صداهای آشنا و محبوب رادیو بدل شد.
او هنرمندی آماتور بود، اما آماتور در معنای بلند کلمه: کسی که هنر را برای خود هنر دوست دارد. سبکی منحصر به فرد داشت، به چهار زبان آواز میخواند و در عرفان اسلامی مطالعه و آگاهی ژرف داشت؛ شامهای پنجشنبه و جمعه در خانقاه پایینچوک کابل آهنگهای تصوفی میخواند. از راه هنر هرگز پولی به دست نیاورد — برعکس، به دیگران کمک مادی مینمود. شخصیتش نیز چنان بود که قاموس کبیر افغانستان او را مردی رؤف و مهربان وصف میکند که با همه برخوردی صمیمی و دوستانه داشت.
چندین آهنگ او در آرشیف رادیو افغانستان محفوظ است؛ از آن جمله «جنون دارم دلم دیوانۀ کیست»، «دل چو از دلربا جدا باشد»، «بسیار پریشانم در گوشۀ تنهایی»، «بی گل روی تو یکدم زنده بودن مشکل است»، «خراب و خسته و بیمارم از تو»، «مینویسم نامه و از غم شکایت میکنم» و آهنگ تصوفی «ای سرور و سردارم یا خواجۀ اجمیری». از اجراهای ماندگارش یکی هم آهنگ گروهی «آن سلسله مو آید اگر بر سر بازار» است، با کمپوز استاد حفیظالله خیال، که خیال، ساربان، پیکان و پرانات آن را مشترکاً اجرا کردند؛ اجرایی که دکتر ناصر اوریا در قاموس کبیر افغانستان آن را فوقالعاده زیبا میخواند و میگوید علاقمندان بیشمار دارد. آهنگ گروهی «در فصل بهار میله میکردیم»، با کمپوز استاد خیال، نیز از آثار مشترک اوست.
از خانوادهاش این را میدانیم که همسرش ملکه نام داشت و یک دختر و دو پسر از او ماند: دخترش رجنی پران، که به فارسی، پشتو، اردو، پنجابی و انگلیسی سخن میگفت، از نطاقان بسیار مؤفق رادیو افغانستان شد و اکنون با خانوادهاش در نیویارک زندگی میکند؛ و یکی از پسرانش عکاسخانۀ «مکیش» را در چهاراهی صدارت کابل داشت. سال درگذشت پرانات در منابع باز ثبت نشده است، اما قاموس کبیر افغانستان در مدخل او، که در سال ۲۰۲۳ نوشته شده، از وی بهمثابه خاطرهای گرامی یاد میکند: «یاد این فرزند وطندوست و خادم افغانستان گرامی باد.»
منابع: قاموس کبیر افغانستان، مدخل «پرانات» به قلم دکتر ناصر اوریا (۲۰۲۳).




