محمدایوب عظیمی بخشی دیگر از خاطرات یک مقام انگلیسی در کابل را برگردانده است: فصل شانزدهم «برگهایی از یک دفتر خاطرات» ارنست و انی تورنتون (جان موری، لندن، ۱۹۱۰). ارنست تورنتون، صنعتگر انگلیسی، نخست در روزگار امیر عبدالرحمنخان برای برپایی کارخانۀ چرمسازی به کابل آمده بود و از ۱۹۰۳ تا ۱۹۰۹، در روزگار امیر حبیباللهخان، کارگاه چرمسازی و ماشینخانۀ کابل را با همسرش انی اداره میکرد. روایت «مدد خان» از همین سالها و از صفحات ۱۳۶ تا ۱۳۹ کتاب است.
در نوامبر ۱۹۰۵، تورنتون برای به حرکت درآوردن ماشینآلات تازهٔ کارگاه، به بیستوپنج چرمگر دوزندۀ تسمه نیاز داشت و به سراغ مدد خان رفت؛ استاد چرمگر تسمهسازی که مسؤولیت تمام سازندگان مشکهای چرمی بازار را بر عهده داشت. مدد خان مردان را فرستاد، اما روز بعد همه را با خود بازگرداند. چون تورنتون با نامه دلیلش را پرسید، مدد خان نامه را پاره کرد، بر زمین انداخت و بر آن تف کرد و گفت: «با نامههای انگلیسیها اینطور رفتار میکنم».
تورنتون دو سرباز فرستاد تا او را دستگیر کنند؛ سربازان بازنگشتند. نگهبان دیگری و سپس سه سرباز دیگر و سرانجام چهار سرباز دیگر با تأکید بر اینکه «بدون آن مرد برنگردند» فرستاده شدند، اما هیچکدام برنگشتند: مدد خان همه را به مهمانیهای مفصل سرگرم کرده بود تا دستگیرش نکنند و تقریباً تمام پولش را صرف خوراک دادن به این «مهمانان ناخوانده» کرد.
چهار تن از قدیمیترین کارگرانش نزد تورنتون آمدند و بخشش خواستند؛ پاسخ شنیدند که مدد خان باید خود به کارگاه بیاید. آنگاه پرسیدند: اگر «ممصاحب»، همسرت، از تو بخواهد او را ببخشی، میبخشی؟ تورنتون گفت بلی. کارگران با مقدار زیادی میوۀ خشک به عنوان پیشکش نزد انی تورنتون رفتند؛ هدیه با ملایمت اما قاطعانه رد شد، ماجرا را نسبتاً دقیق شرح دادند، اما انی پرسید: «آیا این مرد کار خطایی انجام داده است؟» گفتند: بلی. گفت: «پس باید مجازات شود».
صبح روز بعد، تورنتون برای مدد خان پیام فرستاد که اگر به کارگاه نیاید، موضوع را به امیر صاحب، امیر حبیبالله، گزارش خواهد داد؛ هرچند خود نمیخواست چنین کند، چون میدانست مجازات امیر هولناک خواهد بود. ساعت ۱۰:۳۰ مدد خان درمانده و پریشان سر رسید؛ پولش را بر سر سربازان خرج کرده بود و چیزی برایش نمانده بود.
از آنجا که مردی نسبتاً سالخورده بود، تورنتون دستور کتکزدنش را نداد، اما وادارش کرد چهار دستوپا در محوطۀ کارگاه حرکت کند و فریاد بزند: «بهسزای کارم رسیدم که مانع پیشرفتِ کارِ امیر صاحب شدم!» سپس او را سرچپه بر خر سوار کردند، رو به سوی دم حیوان — که در افغانستان مایۀ ننگ و خواری بزرگ شمرده میشد — و مجبورش کردند تمام محوطه را دور بزند و همان جمله را فریاد بزند. در پایان، برگۀ بزرگی بر سینهاش نصب کردند که شرح خطاهایش بر آن نوشته شده بود و او را کنار نگهبانی در ورودی محوطه نشاندند تا همگان ببینند و مأموری متن برگه را با صدای بلند برای مردم بخواند.
این روایت، با همۀ یکسویه بودنش — قصه از زبان خود مقام انگلیسی گفته شده است — سندی زنده از کابل آغاز سدۀ بیستم است: از جهان کارگاهها و استادکارانش، از شیوههای رشوه و مهمانی در برابر قدرت، و از آیینهای خوارسازی در مجازات آن روزگار. مدد خان در این قصه، استادکاری است که غرورش را با تمام داراییاش دفاع کرد و در پایان، همان غرور در برابر دیدگان مردم شهر شکسته شد.




