سهراب ضیا، روزنامه‌نگار مطرح تاجیک، در جریان سفرش به گرجستان، از ۲۷ اکتبر تا ۳ نوامبر، در تفلیس به دیدار بلا شالواشویلی رفت؛ شاعر معاصر گرجستان و مترجم «شاهنامه» فردوسی به زبان گرجی، بانویی که بیش از سه دهه از زندگی‌اش را صرف برگردان یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبیات فارسی به زبان مادری خود کرده است.
در اتاقی پر از کتاب، روی میز روبه‌روی او نه جلد قطور با جلدهای آبی‌رنگ کنار هم چیده شده بود؛ نه جلدی که حاصل یک عمر کار اوست. شالواشویلی ۸۶ سال دارد و به گفتهٔ خودش، ۳۳ سال را به ترجمهٔ شاهنامه اختصاص داده است. حاصل این تلاش طولانی، همین مجموعهٔ نه‌جلدی است که به گفتهٔ او، دو سال پیش در تفلیس منتشر شد؛ دستاوردی که از مرزهای یک فعالیت ادبی فراتر می‌رود و جلوه‌ای از پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان فارسی‌زبانان و مردم گرجستان است.
شاهنامه فردوسی، یکی از برجسته‌ترین آثار حماسی جهان، قرن‌هاست که در حافظهٔ فرهنگی فارسی‌زبانان جایگاه ویژه‌ای دارد. این اثر، افزون بر روایت پهلوانی‌ها و سرگذشت پادشاهان، بازتاب‌دهندهٔ بخش مهمی از اسطوره‌ها، تاریخ و جهان‌بینی فرهنگی مردمانی است که زبان فارسی بخشی از میراث مشترک آنان به شمار می‌رود. ترجمهٔ چنین اثری، با ساختار منظوم، شخصیت‌های پرشمار و روایت‌های پیچیده، کاری دشوار و زمان‌بر است و شالواشویلی با صرف ۳۳ سال برای این ترجمه، بخشی چشمگیر از زندگی خود را به آشنایی خوانندگان گرجی‌زبان با جهان شاهنامه اختصاص داده است.
منابع گرجی، چهرهٔ کامل‌تری از او به دست می‌دهند. بلا شالواشویلی در ۱ اپریل ۱۹۴۰ در تفلیس زاده شد و در سال ۱۹۶۵ از دانشکدهٔ خاورشناسی دانشگاه دولتی تفلیس، در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی، فارغ‌التحصیل شد. از ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰ ویراستار انتشارات «ناکادولی» بود، از ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۴ در تلویزیون گرجستان کار کرد و از ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۰ با روزنامهٔ «اساول-داساوالی» همکاری داشت. او پیش و بیش از هر چیز شاعر است و از سال ۱۹۷۳ به این سو مجموعه‌شعرهایی از او منتشر شده است، از جمله «فراموش‌نشدنی»، «ندای خاموش»، «ای آفتاب، ای آفتاب»، «بی‌پایانگی» و «پرنده‌ها به زبان خودشان اندوهگین‌اند».
با شاهنامه نیز از جوانی زیسته است. بخش‌هایی از ترجمه‌اش دهه‌ها پیش جداگانه منتشر شدند: «منوچهر» در ۱۹۷۶، «بیژن و منیژه» در ۱۹۷۸، «سیاوش» در ۱۹۷۹ و «کی‌کاووس» در ۱۹۸۷. در سال ۲۰۱۱ نیز مجلدی بزرگ از ترجمهٔ او در ۹۸۴ صفحه در انتشارات «نکری» تفلیس منتشر شد. فرهنگ زندگی‌نامه‌ای گرجستان، وابسته به کتابخانهٔ ملی آن کشور، او را نخستین کسی می‌داند که شاهنامه را — تا ۱۰۵ هزار سطر — به‌طور کامل به زبان گرجی برگردانده است. ترجمه‌اش در سال ۲۰۱۶ در ایران کتاب سال شناخته شد و جایزهٔ فردوسی ایران را برایش آورد؛ جایزهٔ جمال آجیاشویلی در ۲۰۲۰ و جایزهٔ ساگورامو در بخش ترجمه در ۲۰۲۱ نیز در کارنامه‌اش ثبت شده است. از مجموعهٔ نه‌جلدی او، چهار جلد نخست در مراسمی در آکادمی هنر تفلیس، با حضور وزیر فرهنگ گرجستان و سفیر ایران در تفلیس، رونمایی شد؛ مجموعه‌ای که با حمایت وزارت فرهنگ گرجستان منتشر شده است.
اهمیت این تلاش تنها در برگردان یک اثر ادبی خلاصه نمی‌شود. گرجستان و سرزمین‌های فارسی‌زبان در طول تاریخ پیوندهای گستردهٔ فرهنگی و ادبی داشته‌اند و انتشار شاهنامه به زبان گرجی را می‌توان در امتداد همین ارتباط دیرینه دید؛ ارتباطی که از راه ادبیات و ترجمه همچنان ادامه می‌یابد. داستان ۳۳ سال تلاش شالواشویلی برای ترجمهٔ شاهنامه، تنها روایت یک پروژهٔ ادبی نیست؛ روایتی است از پشتکار، دلبستگی به فرهنگ و توانایی ادبیات در پیوند دادن مردمان با زبان‌ها و پیشینه‌های متفاوت.
آقای سهراب ضیا وعده سپرده است که گفت‌وگوی خود را با بلا شالواشویلی به‌زودی منتشر کند.
عکس‌ها: سهراب ضیا
