داکتر مهدی، مؤلف کتاب «ذکر افغان»، در یادداشتی تلخیص دو مقاله از پژوهش‌های خود — «تاریخ پژوهش در نام‌واژه‌های افغان و پشتون» و «جغرافیای تاریخی پکتیا و پکتیکا» — را منتشر کرده و در آن به این نتیجه رسیده است که افغان از نظر تاریخی یک قبیلهٔ هندی است و زبان پشتو عضو خانوادهٔ زبان‌های «هندوایرانی» شمرده می‌شود.
به نوشتهٔ او، کهن‌ترین جایی که از افغان به‌عنوان قوم یاد شده، کتاب «بریهت سمهیتا» اثر وراهه مهیرا، منجم هندی (متوفی ۵۸۲ میلادی)، است که «اواگان» (افغان) را از اقوام هند غربی دانسته است. پس از او، هیون تسانگ، زائر چینی، مسکن «اپوکین»ها را در جایی دانسته که با شال کنونی مطابقت می‌کند و مؤلف «حدودالعالم» این موقعیت را «سُوَل» (شال) گفته و افغانان را از مسلمانان متمایز دانسته است.
در کتاب مقدس «ریگ‌ودا» از قبیله‌ای به نام «پکت» یاد شده که در پنجاب مرکزی، در کنار رود راوی، در جنگ مشهور «ده پادشاه» جنگید؛ مورخان افغان پکت را با پخت و پشت یکی می‌دانند. هرودت نیز در تاریخ خود، در ایالت بیستم هخامنشی از قبیلهٔ «پکتی» در سرزمین پکتی‌یس، در کناره‌های سند، نام برده است. به باور داکتر مهدی، هم موقعیت جغرافیایی و هم مشخصات اجتماعی پکتی‌ها، انطباق آن را با اواگان وراهه مهیرا و اپوکین هیون تسانگ بی‌تردید می‌کند.
او می‌افزاید که مردم‌شناسان و زبان‌شناسان هنوز نمی‌دانند پشتون‌ها از چه زمانی در محل کنونی خود ساکن شدند و زبان پشتو ادامهٔ کدام‌یک از زبان‌های ایرانی میانه است. مورخان افغان، به گفتهٔ او بر غلط، کوشیده‌اند مبدأ حرکت افغانان را بلخ نشان دهند؛ حال آنکه پکت‌ها از حدود رود راوی در پنجاب مرکزی، به سوی رود سند و از آنجا به باختر آن رود و سرانجام به خراسان وارد شده‌اند. این حکم دربارهٔ طوایفی چون درانی‌ها، وردک‌ها و دیگر اولاد قیس صادق است؛ اما حرکت غلزایی‌ها — که خاستگاه ایرانی دارند — برعکس، از باختر به خاور بوده و روایت سنتی افغانان نیز پدر غلزایی‌ها را شاهزاده حسین غوری می‌داند که از غور به کوه‌های سلیمان آمد.
به نتیجه‌گیری یادداشت، زبان پشتو زبان مختلطی است که عناصر هندی و ایرانی در آن کنار هم حضور دارند: دستگاه واژگانش آکنده از واژگان فارسی و عربیِ فارسی‌شده است، اما «صامت‌های برگشته» (حروف پندک‌دار) اصل هندی آواهای آن را نشان می‌دهد و اعدادش شباهت بسیاری به اعداد سانسکریت دارد؛ چنان که در پشتو ۴۵ «پنځه څلویښت» گفته می‌شود و نخست رقم یک‌ها و سپس رقم ده‌ها می‌آید. او بحث هندی یا ایرانی بودن پشتو را از سدهٔ نوزدهم می‌داند و اصرار مستشرقان آن دوره بر ایرانی‌بودن این زبان را با اهداف استعماری بریتانیا پیوند می‌دهد.
نمونه‌ای از متن یادداشت
«کهن‌ترین جایی که از افغان ـ به‌عنوان قوم ـ یاد شده، نخست در کتاب «بریهت سمهیتا» اثر وراهه مهیرا (متوفی ۵۸۲ میلادی)، منجم هندی، است. او در دو جای کتابش اواگان (افغان) را از اقوام هند غربی دانسته است.»
منبع: یادداشت داکتر مهدی در فیسبوک، تلخیص دو مقالۀ «تاریخ پژوهش در نام‌واژه‌های افغان و پشتون» و «جغرافیای تاریخی پکتیا و پکتیکا» از کتاب «ذکر افغان».
