محمدایوب عظیمی در یادداشتی فشرده در فیسبوک، از دو تهاجم ارتش سرخ شوروی به شمال افغانستان در سال‌های پایانی دهۀ ۱۳۰۰ خورشیدی یاد کرده است. بررسی بی‌طرفانۀ منابع روسی و پژوهش‌های نظامی نشان می‌دهد که این دو یورش، دو عملیات ویژۀ فرماندهی حوزۀ نظامی آسیای میانه بود: نخستین برای بازگرداندن شاه برکنارشده، امان‌الله، به تخت؛ و دومین برای نابودی پایگاه‌های ابراهیم بیگ لقی در شمال افغانستان — عملیاتی که هر دو تا سال‌ها در شوروی محرمانه ماند.
تهاجم نخست از ۱۵ اپریل تا ۲۸ می ۱۹۲۹م (۲۶ حمل تا ۷ جوزای ۱۳۰۸) روی داد. قطعۀ نزدیک به دو هزار تن از ارتش سرخ، با پوشش سربازان افغان و با پشتیبانی هوایی، به فرماندهی ویتالی پریماکوف — که زیر نام مستعار افسر ترک، «راغب بیگ»، عمل می‌کرد — از ترمذ از آمودریا گذشتند تا امان‌الله را در جنگ با حبیب‌الله کلکانی یاری کنند. آنان کلیف، خان‌آباد، مزارشریف (۲۲ اپریل)، بلخ و تاشقرغان را گرفتند و به سوی کابل پیش رفتند و در راه، قطعۀ ابراهیم بیگ و یگان‌های حکومت کلکانی را به فرماندهی سیدحسین خان شکست دادند. از نیمۀ می، فرماندهی قطعه به الکساندر چریانوف، معاون پریماکوف، سپرده شد. چون امان‌الله در ۲۳ می از افغانستان گریخت، استالین فرمان عقب‌نشینی داد و قوا به شوروی بازگشتند.
تهاجم دوم در پایان جون ۱۹۳۰م (حوالی ۹ سرطان ۱۳۰۹)، در دورۀ نادرشاه و صدارت محمدهاشم خان، رخ داد. تیپ سوارۀ ارتش سرخ به فرماندهی یاکوف ملکموف از آمودریا گذشت و پنجاه تا هفتاد کیلومتر در خاک افغانستان پیش رفت. این عملیات با آگاهی و موافقت حکومت کابل انجام شد — حکومت نادرشاه خود در نابودی پایگاه‌های ابراهیم بیگ ذی‌نفع بود و اداره‌های محلی نیز با قوا همکاری کردند — هرچند نایب‌الحکومۀ قطغن و بدخشان از عبور ناگهانی آنان شکایت کرد. ابراهیم بیگ از نبرد روی گرداند و به کوه‌ها رفت و قوا در یورشی تنبیهی روستاهای آق‌تپه و علی‌آباد را — جز بخش افغان‌نشین آن‌ها — سوزاندند و در درازای سی‌وپنج کیلومتر درۀ رود، روستاها و یورت‌های مهاجران را ویران کردند. بر پایۀ اسناد آرشیو نظامی شوروی، در این یورش ۸۳۹ تن از بسمچی‌ها و همدستان‌شان کشته شدند و قوا دوصد شتر، هشتاد اسب و چهارصد گوسفند را با خود بردند؛ زیان خود ارتش سرخ یک تن غرق‌شده و دو زخمی بود.
فرمانده تهاجم دوم، یاکوف ملکموف (۱۸۸۵–۱۹۶۲م)، نظامی ارمنی‌تبار شوروی بود که در میان مجاهدین بخارا به «یعقوب توره» شهرت داشت. او از افسران جنگ جهانی نخست بود و در جنگ داخلی روسیه و سرکوب جنبش بسمچی در جبهۀ ترکستان نام گرفت؛ در سال ۱۹۲۲م انور پاشا در نبرد با تیپ سوارۀ او کشته شد. ملکموف بعدها خاطراتش را در کتاب «ترکستانیان» (۱۹۶۰م) منتشر کرد.
نمونه‌ای از متن یادداشت عظیمی
«نهم-دهم سرطان سال ۱۳۰۹ دوره نادرشاهی صدارت محمدهاشم، حدودی سیزده ماه بعد از تهاجم اول، یگان ارتش سرخ به فرماندهی یاکوف ملکموف (یاکوب ملکومیان ارمنی ـ یعقوب توره) از آمو دریا گذشته بالای بسوی خان آباد پیشروی نمودند هدف این تهاجم سرکوبی مجاهدین بخارا ابراهیم بیگ لقی اعلام نمودند، ابراهیم بیگ و افرادمسلح اش که سخت زیرفشار حکومت کابل قرارداشتند عقب نشینی نمودند اما ارتش سرخ بالای پناهندگان پاردریائی بویژه در مناطق آق تیپه و علی آباد یورش برده سرپناه ها و خرمن ها را به آتش کشیدند آمار قربانیان رابه ۸۳۹ تن رقم زدند دوصد نفر شتر،هشتاد راس اسب و چهارصد راس گوسفند با خودبرند.»
منبع: یادداشت محمدایوب عظیمی در فیسبوک؛ با اصلاح و تکمیل بر پایۀ منابع روسی: اسناد آرشیو مرکزی دولتی ارتش شوروی و پژوهش پاول آپتکار دربارۀ عملیات ۱۹۳۰م، و منابع نظامی روسی دربارۀ عملیات ۱۹۲۹م. تصویر: یاکوف ملکموف، فرمانده تهاجم دوم ارتش سرخ.
