نام زبان فارسی در افغانستان از سال ۱۳۴۳ خورشیدی، با قانون اساسی آن سال، رسماً «دری» خوانده شد؛ در حالی که در زبانشناسی، «دری» نام تاریخی همان فارسی نو است که از سدۀ سوم هجری در خراسان و ماوراءالنهر بالید و زبان دربار سامانیان و غزنویان بود. پرسش این است که آیا «دری» نام زبانی جداگانه است، یا نامگذاریای سیاسی بر یک زبان واحد.
نبی ساقی در نوشتۀ تازهاش با عنوان «مشکل «دری» در چیست؟» استدلال میکند که «دری» خواندن زبان فارسی در افغانستان اکنون مسئلهای سیاسی و قومی است. به گفتۀ او، دولت قومی افغانستان در زمان ظاهرشاه به این نتیجه رسید که یکی از راههای تضعیف و به حاشیه راندن زبان فارسی و توانمندسازی پشتو، تغییر نام فارسی به «دری» است؛ با این کار از یک سو رابطۀ فارسی افغانستان با ایران قطع میشود و از سوی دیگر پیوند آن با گذشته و تاریخ زبان فارسی بریده میشود، و در نتیجه پیشرفتهای تازۀ زبانی در ایران «بیگانه» تلقی و راه کمک آن به فارسی افغانستان بسته میشود.
ساقی مینویسد که فارسیزبانان افغانستان در آن زمان از پشت صحنۀ این نامگذاری آگاه نشدند و خودشان، از نافهمی یا منافع مالی و وظیفوی، به «دریسازی» دامن زدند؛ تا جایی که این پندار نهادینه شد که گویا زبان مردم افغانستان «دری»، زبان مردم ایران «فارسی» و زبان مردم تاجیکستان «تاجیکی» است — حتا «رادیو دری» در ایران و مجلۀ «در دری» فرهنگیان افغانستان همین باور را بازتاب میداد.
او سپس به دستهبندی زبانشناسان استناد میکند: فارسی سه مرحله دارد — فارسی باستان، فارسی میانه و فارسی دری یا فارسی نو — و کل فارسی امروز در ایران، افغانستان و تاجیکستان همان فارسی دری است؛ «دری» ویژۀ افغانستان نیست و زبان مردم تهران و اصفهان همان زبان مردم هرات، کابل، دوشنبه و سمرقند است. به گفتۀ او، «دری» در آغاز بیشتر صفت بود: فارسی رسمی، درباری و بلیغ؛ و شاعرانی چون ناصرخسرو، فردوسی، سعدی و حافظ همین معنا را در نظر داشتند.
ساقی نتیجه میگیرد که چون «دریسازی» پروژهای دولتی، قومی و سازمانیافته با هدف تضعیف زبان فارسی بوده است، فارسیزبانان افغانستان اگر امروز زبان خود را «دری» بگویند، نادانسته به همان پروژه خدمت میکنند؛ و برای پیوند با تاریخ زبان فارسی و با همزبانان در سراسر جهان، باید زبان خود را «فارسی» بنامند. او یادآور میشود که زبان نه مایۀ افتخار است و نه مایۀ شرمندگی، اما تصمیم دولتی برای تضعیف زبان یک مردم از نظر حقوق بشری ظالمانه است و ایستادن در برابر آن، دفاع از حق فرهنگی و سیاسی خویش است.
ارزیابی: استدلال این نوشته بر یک واقعیت زبانشناختی مستند استوار است: «دری» در سنت ادبی و در دستهبندی زبانشناسان نام تاریخی فارسی نو است، نه نام زبانی جدا از فارسی؛ و نامگذاری رسمی سال ۱۳۴۳ نیز واقعیتی تاریخی و ثبتشده است. از این منظر، نوشتۀ ساقی یادآوریای بهجا از وحدت زبان فارسی در هر سه کشور و از پیشینۀ سیاسی نام «دری» در افغانستان است.




