امانالله خان در فبروری ۱۹۱۹، پس از کشتهشدن پدرش امیر حبیبالله خان، به قدرت رسید؛ استقلال افغانستان را در همان سال به دست آورد و برنامۀ گستردهای از اصلاحات را آغاز کرد؛ اما یک دهه بعد، در جنوری ۱۹۲۹، با پیشروی نیروهای حبیبالله کلکانی به سوی کابل، از سلطنت کناره گرفت و کشور را ترک کرد. این پرسش که کار چرا به اینجا کشید، از همان سالها ذهن نویسندگان را به خود مشغول کرده بود. یکی از نخستین پاسخهای اهل خود افغانستان، کتابی است به زبان انگلیسی با نام «افغانستان مترقی» (Progressive Afghanistan)، نوشتۀ محمدعلی هندی، معلم تاریخ مکتب حبیبیۀ کابل، که در سال ۱۹۳۳ نشر شد. محمدایوب عظیمی این روزها برگردان فارسی این کتاب را بخشبخش نشر میکند و فصل نخست آن، «علل انقلاب»، به ریشههای انقلاب ۱۹۲۸–۱۹۲۹ میپردازد. روایت همعصر دیگری از همان سالها کتاب «امانالله، پادشاه پیشین افغانستان» (لندن، ۱۹۳۲) اثر رولاند وایلد، خبرنگار ویژۀ روزنامۀ «دیلی میل» در افغانستان است.
کتاب روایتش را با ترور امیر حبیبالله خان در فبروری ۱۹۱۹ در نزدیکی جلالآباد آغاز میکند: پس از مرگ او، برادر کوچکترش سردار نصرالله خان پادشاه اعلام شد و مردم عموماً او را پذیرفتند؛ اما شاهزاده امانالله خان، پسر سوم امیر و نایبالسلطنه در کابل، جوان و بلندپرواز بود و از فرصت بهره جست. ارتش در آن روزگار از نظر خوراک و پوشاک در وضع بسیار نامناسبی بود؛ امانالله با وعدههای بزرگ افزایش حقوق و پاداش، سربازان سادهدل را با خود همراه کرد و با یاری ارتش، کاکا و برادران بزرگترش را کنار زد و بر تخت نشست و مردم از سراسر کشور با او بیعت کردند. اما به نوشتۀ کتاب، همین که جایش بر تخت محکم شد، «تمام وعدههایش را به فراموشی سپرد» و این بدعهدی، «نخستین نشانه ضعف اخلاقی او پس از رسیدن به سلطنت» بود و جایگاهش را در نظر مردم به شدت تنزل داد.
سالها گذشت و بیاعتمادی در لایههای زیرین جامعه میجوشید، تا در سال ۱۹۲۴ قوانین تازۀ شاه اعتراض گسترده برانگیخت و قبایل جنوبی — جنگجوترین قبایل کشور، به تعبیر کتاب — دست به سلاح بردند. کتاب مینویسد شاه میتوانست با مصالحه و تشکیل یک «جرگه» کار را بهآرامی فیصله دهد، اما او که بیش از حد به قدرتش اطمینان داشت و درباریان بیتجربهاش او را به بیراهه برده بودند، بر تنبیه شورشیان پای فشرد و اعلان جنگ کرد. مارشال محمد نادر خان، فرمانده کل قوا، که قدرت قبایل جنوبی را درست سنجیده و به بیهودگی لشکرکشی پی برده بود، با این تصمیم مخالفت کرد و سرانجام در اعتراض از مقامش کناره گرفت. شورشیان تا چهارآسیاب، در حدود هشت مایلی جنوب کابل، پیش آمدند، اما میان خودشان دچار اختلاف شدند و ارتش شاه آنان را درهم کوبید. شاه قوانین بحثبرانگیز را لغو کرد و فرمان عفو عمومی داد؛ با این حال، هنوز یک ماه نگذشته بود که پنجاهودو تن از رهبران شورش — که برخیشان مردانی دانشمند و بانفوذ بودند — دستگیر، در دادگاه نظامی محاکمه و تیرباران شدند. شاه برای گرامیداشت این پیروزی بنایی ساخت و آن را «منار علم و جهل» نامید. کتاب این اعدامها را اقدامی بهدور از شأن پادشاهی میداند که به ریاست یک دولت مشروطه میبالید و مدعی پاسداری از حقوق مردم بود.
در بخش دوم گزیده، کتاب بر دو عامل دیگر انگشت میگذارد. نخست همان بدعهدی است: شاه، بهویژه در میان قبایل جنوبی، منفور شده بود و مردم احساس میکردند «دیگر اعتماد به حرف پادشاه نیست»؛ و هنگامی که «بچه سقا» حمله را آغاز کرد، شاه در باغ عمومی کابل سخنرانی کرد و بار دیگر قول داد قوانین نامحبوبش را پس بگیرد و قانون اساسی عادلانهای پیشکش کند، اما خیلی دیر شده بود: حاضران وعدههای گذشته و چگونگی نقض آنها را آشکارا به او یادآوری کردند و از هرگونه کمکی به او خودداری کردند.
عامل دوم، به نوشتۀ کتاب، «حیفومیل بیرحمانۀ پول عمومی» بود که خزانه را تقریباً به پایان رساند: سفر گستردۀ شاه و ملکه در دسامبر ۱۹۲۷ به اروپا و آسیای غربی، با شمار کمی از درباریان برگزیده، حدود یک میلیون روپیه هزینه برداشت — مبلغی که با منابع ناچیز افغانستان و سازمان تجاری و صنعتی بسیار عقبماندۀ آن، به گفتۀ کتاب، نمیتوانست مایۀ تعجب و خشم نباشد. خیرخواهان کشور به این سفر اعتراض کردند، اما شاه خودرأی به آن اعتنا نکرد و بهترین مغزهای کشور نیز در شمار همراهانش نبودند.

مردم در بازگشت او امید داشتند دورانی تازه آغاز شود: آفات فساد و سوءمدیریت زدوده شود، کشاورزی بهبود یابد، معادن — که کشور از آنها بسیار غنی پنداشته میشد — بهرهبرداری شود و صنایع مفید پدید آید. اما آن «برنامۀ اصلاحات»، چون به اجرا درآمد، عمدتاً بر پذیرش پوشش و آداب اروپایی متمرکز شد، بیآنکه توجه شود که سطح زندگی مورد نظر در اروپا حاصل دههها توسعۀ صنعتی و تجاری بوده است؛ معیارهای تجویزشده سرمایه میخواست، اما هیچ ابزاری برای کسب آن در اختیار ملت گذاشته نشد، همکاری برای مردم ناممکن گشت و شاه سرانجام به زور متوسل شد. یکی از پیامدهای مستقیم این اصلاحات، به نوشتۀ کتاب، افزایش فساد و رشوهخواری بود: یک کارمند معمولی دولت با حقوق ماهانۀ اندک ناچار بود بیش از پنجاه روپیه (حدود سی شیلینگ) برای لباس اروپایی خود و همسر و فرزندانش بپردازد و چون راه مشروعی برای آن نداشت، به راههای نامشروع روی میآورد؛ و از آنجا رشوه، سرقت و اختلاس در میان کارکنان دولت رواج یافت. دستورهای عجیب هم صادر شد: پیشهوران عادی، نانوایان، آشپزها، فروشندگان سوخت و ساربانان و خرکاران همگی ملزم شدند لباس اروپایی بپوشند و با هرگونه سرپیچی برخورد شدید میشد؛ پولیس مأمور بود کسانی را که از قوانین تازه پیروی نمیکردند جریمه یا تنبیه کند و حتا از باغهای عمومی و شهر بیرون براند — و در یک مورد، مردی تنها در طول یک روز سی بار چنین جریمهای پرداخت کرد. گزیدۀ عظیمی با «ادامه دارد» به پایان میرسد و بخشهای بعدی آن در راه است.
ارزیابی: ارزش این گزیده در آن است که صدای یک افغان اهل قلم از درون همان روزگار است: معلم تاریخ مکتب حبیبیه، چهار سال پس از سقوط امانالله خان، زنجیرۀ علتها را — بدعهدی و فروریختن اعتماد به سخن شاه، هدررفتن خزانه در سفری پرهزینه، و اصلاحاتی که بیساختن پایۀ اقتصادی بر جامعه تحمیل شد و فساد و زورگویی آورد — با جزئیات و نمونههای زنده کنار هم میچیند؛ روایتی که با تصویر کلی پژوهشهای بعدی از آن دهه همخوانی دارد. برگردان و نشر بخشبخش این کتاب به فارسی، سندی کمیاب از تاریخنگاری خود افغانستان را در دسترس خوانندگان امروز میگذارد.




