ملا عبدالله عارف چاهآبی، از شاعران فارسیسرای تخار، زندگیای داشت که خود یک قصیدۀ پرحادثه است: از دکان بزازی و کاروانهای گوسفندِ آن سوی آمو، تا سیودو سال نابینایی و فقر و خانهنشینی؛ و در همۀ این احوال، شعر رهایش نکرد. محمد طاهر بدخشی او را «شاعر روشنفکر مردم تخارستان» خوانده است؛ شاعری که در روزگاری که شعر فارسی در آن سامان بیشتر به لفظبازی و تقلید قدما گرفتار بود، از پیشقدمان سخنگفتن از مردم و خواستههایشان شد.
عارف، به قول خودش، در سال ۱۲۶۰ خورشیدی در دهکدۀ تخنآبادِ شهرستان چاهآب، استان تخار، به دنیا آمد. اسمش عبدالله و شهرتش ملا عبدالله بود، پسر سعدالله بای. خاندانش اصلاً از چاریکارِ پروان بودند؛ پدرکلانش فقیرشاه خان، همچون بسیاری از مردم پروان و جبلالسراج و استالف، نخست به خانآباد و سپس به رستاق رفته بود و تجارت و رفتوآمد کولاب و پاردریا داشت و در رستاق ازدواج کرده بود. پسرش سعدالله بای در تخنآباد ساکن شد و با خواهر پهلوان میرزا امین، پهلوان نامآور چاهآب، ازدواج کرد و همانجا درگذشت و دفن شد. عارف بزرگترینِ هفت پسر او بود و، به تعبیر جمشید شعله، «در آغوش استراحت و نعمت یک پدر مستعد و منعم» پرورده شد.
تحصیلش از پنجششسالگی در مکتب خانگی قریه، نزد آخوند ملا عبدالحکیم و همسرش که مکتبدار قریه بودند، آغاز شد: نخست چند بار قرآن را خواند و سپس به چهارکتاب، حافظ و دیوان غزلیات بیدل پرداخت، همان کتابهایی که در مکتبهای سوادآموزی آن روزگار معمول بود. سپس تا دهدوازدهسالگی در مدرسۀ دینی تخنآباد، که بر تپۀ بلندی در میان قریه و در جوار خانۀ پدریاش بود، شامل شد و مختصرالوقایه، متن مبادی فقه حنفی و آغاز نصاب مدارس بلخ و بخارا و بدخشان، را خواند. آن سالها مدارس دینی بدخشانزمین در اوج رونق بود؛ در هر شهر، از چاهآب و رستاق تا فیضآباد و جرم و فرخار، چندین مدرسه آباد بود و در هر یک دوصد تا سهصد طالب درس میخواند و شبانه محفلهای شعرخوانی و شعرگویی برپا میشد. اما درسخوانی عارف در مدرسه هفتهای سهچهار روز بیش نبود؛ دوشنبه و پنجشنبه، روزهای مقررۀ بازار، با پدرش به شهر چاهآب میآمد، در دکان بزازی او سودا و معاملۀ دکان را بررسی میکرد و همراه یکیدو طلبۀ دیگر نزد میرزا آدینه محمد، مشهور به «زاغ»، خطاط مشهور آن دیار، مشق و تعلیم خط میگرفت.
زاغ خود غزلسرای نغزی بود و، به روایت شعله، هوش سرشار و ذکاوت شاگردش را که دید، «روحی هم از عالم شعر و شاعری در وی دمید». عارف اشعار استادش را به ذوق و شوق از بر میکرد، از بیدل و حافظ و شاه شجاع و یوسف و زلیخا حظ میبرد و رفتهرفته شاهنامه و مثنوی و هر کتاب فارسیای که به دستش میرسید چنان گرفتارش کرد که درسهای عربیاش زیر سایۀ آن رفت. در خلوت، بر وزن و ردیف اشعار استاد، شعر میساخت و چون به درستی آنها دلش پر نبود، زود پاره میکرد.
نخستین شعری که نگه داشت، در پانزدهشانزدهسالگی، در سفری همراه پدر به رستاق سروده شد. در دکان عمویش نشسته بود که میرزا سید بخشی، از تجار معتبر فیضآباد بدخشان، سخنی خلاف نزاکت بر زبان آورد؛ عارف خاموش ماند، به پسخانۀ دکان رفت و هجوی بیستوپنجبیتی بر او نوشت که مطلعش این است:
روی میرزا سید و سنگِ لحد هردو یکیست
از بدخشان مگر این نیست عجب بینمکیست
از آن پس دیگر شعرش را پاره نکرد؛ هزلها و هجاهای جوانیاش، چون «ز تخنآباد ما مخدوم قنداق» و حکایۀ گوساله، و تغزلهای آن سالها همه باقی ماند.
جوانیاش در تجارت گذشت، پیشۀ پدری و آبایی. تا بیستوپنجسالگی معاون امور تجارتی پدر بود و با او به رستاق و چاهآب و گاه کولاب و پاردریا رفتوآمد داشت؛ در بیستوپنجسالگی ازدواج کرد و دوسه سالی نیز با پدر یکجا به سوداگری گذراند و سپس زندگیاش را از خانوادۀ پدر جدا ساخت. نخستین تجارت مستقلش این بود که دوصد رأس گوسفند چهاری را نسیه گرفت، از آمو دریا گذشت و به کولاب رفت. تجارت آن روزگار شمال افغانستان همه رو به ماوراءالنهر داشت: گوسفند و مواد خام از راه بنادر آمو به کولاب و قراتگین و خوقند و تاشکند برده میشد و از آنجا حتا به مسکو و شهرهای اروپایی روسیه میرسید و در بازگشت، رخت و امتعۀ روسی میآمد. گوسفند چاری که در بازارهای چاهآب و رستاق و بدخشان هفت تا ده روپیۀ کابلی قیمت داشت، در خوقند به صد تا صدوبیست روپیه میرسید. عارف که سوارکار چابک و چاپانداز بیباکی بود و اگر تجار دیگر یک بار رفتوآمد میکردند او سه بار میرفت و میآمد، در هشت تا ده سال کارش چنان بالا گرفت که در صف اول تجار چاهآب و رستاق ــ که شمارشان به دوصدوبیست نفر میرسید ــ جا گرفت و همه او را به نظر حرمت میدیدند. چون پدرش درگذشت، بار اعاشۀ خانوادهای بزرگ بر دوش او ماند: شش برادر کمکار با خانوادهها، دو مادر و سه خواهر، و زندگی همه در سایۀ زحمت او به درجۀ اول تأمین میشد. شبهایش در سفر، در کولاب و حصار و قراتگین و دوشنبه و خجند و حتا بخارا و سمرقند، به سودا و دادوستد روز و به محفلهای کتابخوانی و بازی شطرنج میگذشت.
ماجرای نابینایی عارف از یک روز شاد و پرهیاهو آغاز شد. او شیفتۀ اسب و سوارکاری بود و همیشه اسبهای درجۀ یک ختلی داشت. در سال ۱۲۹۲ خورشیدی، در بزکشی بزرگ و تاریخی چاهآب که سواران و چاپاندازان از نهرین و حضرت امام و تالقان و ینگیقلعه و رستاق و از کولاب و حصارِ پاردریا گرد آمده بودند، در میان بازی دچار درد شدید چشم شد؛ دردی که به قول خودش چنان بود که گویی سیخ در چشمش میزدند. تاب ایستادن نیاورد؛ اسب نامدارش، سمند، را به رفیقش پهلوان اسمعیل پرتاو، چاپانداز مشهور، سپرد تا به جای او بازی کند و خود به خانه بازگشت. عارف علت اصلی این درد را اثر ضربۀ چوب و تیاقی میدانست که پیشتر، در جنگ و نزاعی با ملاها، به چشمش خورده بود؛ اما هرچه بود، آن روز آغاز دورۀ نکبت و زوال رفاه او شد.
از آن روز تا پایان عمر، سیودو سال کامل، درد چشم رهایش نکرد. یک چشمش کور شد و جراحی جاهلانه و عامیانۀ وطنی کار را بدتر کرد. چشم دیگرش نیز بیشتر اوقات از شدت درد نابینا بود؛ گاهگاهی که در خانآباد تداوی میشد، بسیار کم میدید و چون درد هجوم میآورد، بسته میماند. بسیاری از اشعار دیرترش را چشمبسته، به هوای دست، میسرود و دیگران آنها را پاکنویس میکردند. در همین سیودو سال، قوۀ کار و گشتوگذار و ثروت و جایداد و هرچه اندوختۀ مالی بود، در اثر درد چشم و نابینایی و خانهنشینی و خصومتها و نفاق برادران، یکدم و یکقلم از دست رفت. آن جوان خوشگل و پهلوان و چابکسوار، صاحب خوان و نوال و مجلسآرای محافل، به عارفی نابینا و بینوا و گوشهگیر بدل شد که بر بستر و بالین افتاده و دستنگر این و آن بود. دوستان یکیک کناره کردند؛ به قول خودش: «دیدند که شوله در میان نیست.» بر رنجهایش باز افزوده شد: برادر جوانش عبدالروف، که تفنگ پنجتیرۀ روسی و اسب خاصۀ او را برای فروش به رستاق میبرد، در دشتی میان چاهآب و رستاق به دارۀ دزدان مشهور ناصری برخورد و چون جوان غیوری بود و مقابله کرد، کشته شد. در همان سالها، از فشار و اتهامهای مردم قریه و تشویش حکومت وقت، مدتی به کولاب پناه برد. قحطی و وبا و طاعون سالهای پایانی حکومت امیر حبیبالله خان نیز بر سر آن مردم آمد؛ چاهآب هر روز بیش از صدوپنجاه مرده در سه مقبرهاش به خاک میسپرد و عارف بار دیگر به کولاب رفت تا هم از چنگ فاقه برهد و هم نزد داکترهای روسی سرحد خود را تداوی کند، اما جنگ اول جهانی و آشوبهای بخارا آن امید را هم ناکام گذاشت و او نابهبود به وطن بازگشت و خانهنشین شد؛ چنانکه به قول خودش حلقۀ ادبی و مجلس شعریاش منحصر به شخص خود او شده بود و یار و همرازی نداشت. از روزگار جوانی او عکسی بازمانده است که در سال ۱۹۱۳ میلادی در بخارا گرفته شده و شرحش در پایان این گزارش آمده است.
با این همه، پختهترین دورۀ شاعری او همان سالهای خانهنشینی بود. در سالهایی که در خانآباد میزیست ــ در مجموع یازده سال از عمرش در آن شهر گذشت ــ در جمعیت فضلایی چون نایبالحکومۀ دانشپرور قطغن و بدخشان، شیرمحمد خان ناشر افغان، که خود از تجار ماوراءالنهر بود و با عارف از بندر کرکی سابقه معرفت داشت، و میر عبدالسلام رئیس بلدیه و پسر فاضلش میر عنایتالله حباب و شاه عبدالله بدخشی و مولوی غلام سرور خان و سید محمد دهقان، مدیر روزنامۀ «اتحاد»، روزگار میگذراند. ناشر افغان گرد خویش فاضلان آن دیار را جمع کرد: دهقان نگارندۀ اتحاد شد و شعله معاونش و یمگی مدیر تحریر و عارف همکارشان. محمد طاهر بدخشی مینویسد اینجاست که عارف «به صورت یک شاعر روشنفکر به روی صحنه میآید و آثار حقیقی خود را به وجود میآورد» و جمشید شعله، که بیست سال کامل، از ۱۳۰۲ تا ۱۳۲۲، مصاحب او بود، میگوید عارف در همین زمان «یک شاعر واقعی شد».
هدف شعر پختۀ او بیان حال و احوال مردم و اصلاح اوضاع اجتماع بود. به اشارۀ ناشر افغان، با حربۀ قلم به مقابل رشوت برخاست و چند قصیده و مثنوی مفصل در آن باره انشا کرد و گفت: «از رشوت است که ملت خراب میگردد.» مبلغ پرشور معارف بود و برای مکتبهای نوتأسیس ترانهها ساخت که در مکاتب دستبهدست گشت و شهرت یافت:
عارف بیا که شور معارف بلند شد
اطفال کوچهگرد همه ارجمند شد
او برای نخستینبار در محیط خود از ضرورتها و مشکلات مردم عوام به زبان خود آنان سخن گفت و به پیمانۀ وسیعی لغات و اصطلاحات عوام را در شعرش داخل کرد؛ از همین رو، به نوشتۀ بدخشی، آوازخوانان محلی اکثر اشعارش را حفظ کردند و شعرش در عروسیها و محفلهای شبنشینی خوانده میشد و او «شاعر ملی محیط تخارستان» شد. رسالۀ مستقل «سوانح امانالله خان» را در نظم و نثر در همین دوره نوشت. ترجیعبند مسدس «وا حسرتا که ملک بخارا خراب شد»، مرثیهای بر سقوط بخارا که در گرمی تجارتش آن شهر را دیده و شناخته بود، از شاهکارهای دورۀ نخست او شمرده میشود. از سال ۱۳۰۹ خورشیدی به بعد، سخنانش به رنگ غزل و قصیده، با موضوعات انقلابی و ملی و اجتماعی، در جریدۀ اتحاد خانآباد و دیگر جراید نشر میشد و این نشر تا دم مرگ و پس از مرگ او ادامه یافت. در کنار شاعری، در گشودن دشواریهای اشعار بیدل در سراسر منطقه یگانه شناخته میشد؛ شعله که خود از شاگردان مکتب نوتأسیس چاهآب بود و در سال ۱۳۰۲ با استادش فیضو به دیدن او به تخنآباد رفت ــ مهمانخانهای با کهنهنمد پارهپاره و شاعری با جامۀ مخمل کهنه و سلۀ بزرگ سفید چرکین و قطی نصوار در دست ــ شب همان روز محفلی ادبی آراست که در آن استادان و قاریان و مفتیان شهر تا دیرگاه فقط غزلیات بیدل خواندند و شرح دادند و عارف محور آن بود.
عارف در سرطان ۱۳۲۲ خورشیدی، در شصتوسهسالگی، در چاهآب درگذشت. خودش سرنوشت شعرش را چنین دیده بود:
ز بعد عارف مهجور نسخۀ چندی
قصیده و سخنش یادگار میماند
پنجاه سال بعد، به روز چهارشنبه ۳۰ سرطان ۱۳۷۲، فرهنگیان و شاعران و استادان در چاهآب پنجاهمین سالگرد وفات او را برگزار کردند و جمشید شعله در تاریخ وفاتش قطعهای با مادۀ تاریخ ۱۳۲۲ سرود.
ماندگاری نام او وامدار محمد ابراهیم چاهآبی است که اگر آغاز تلاشش را سال ۱۳۵۰ بگیریم، پنجاهوپنج سال است که در پی گردآوردن و نگاهبانی اشعار اوست. در زمستان ۱۳۷۲، هنگامی که کابل در آتش جنگهای تنظیمی میسوخت، دیوان عارف در پشاور تایپ شد و در لاهور به چاپ رسید و در سال ۱۳۷۳ نشر شد؛ چاپ دومش در بهار ۱۳۸۷ درآمد. واصف باختری شعر او را چنین وصف کرده است: «شعر عبدالله عارف، پژواک و پادآوای آرمانها و آرزوهای نجیبانۀ او برای بهزیستی مردم است.» پژوهشی سبکشناسانه که در سال ۱۴۰۳ در نشریۀ «سبکشناسی نظم و نثر فارسی» منتشر شد، غزلهای او را بیشتر سروده در بحرهای هزج و رمل و اکثراً مردّف میداند و مضامین آنها را دینی، عرفانی، عشقی، انسانی، اجتماعی، میهنی و فرهنگی میشمارد. در سال ۱۴۰۳ کتاب کابل دو اثر تازه دربارۀ او منتشر کرد: گزیدۀ «از این دکان قند»، نزدیک به صد شعر در قالبهای غزل و قصیده و مثنوی و مخمس و رباعی، به انتخاب ادهم کاوه و مسیح سیامک؛ و «یادوارههای عارف چاهآبی» در ۵۹۶ صفحه، به کوشش محمد ابراهیم چاهآبی، با دهها نوشتار از استادانی چون عبدالقیوم قویم، محمد طاهر بدخشی، جمشید شعله، ظهورالله ظهوری، خالمحمد خسته و سرشار شمالی.
غزلی از عارف چاهآبی:
ای عزیزان با که گویم حال زار خویش را
یک دو روزی شد ندیدم گلعذار خویش را
سوختم از آتش رشک حسودان عاقبت
دیدهام با بوالهوس همراه، یار خویش را
رایگان برد آن جفاجو گوهر صبر از دلم
کاش بر دستش ندادم اختیار خویش را
گر بیاید از سفر آن خودسرِ پیمانشکن
فرش راهش میکنم جان فگار خویش را
رفت با اغیار خویش و ریخت رسم انقلاب
محو خاطر ساخت رسوای دیار خویش را
مخلصان محروم شد از گلشن دیدار تو
پایمال ناکسان کردی بهار خویش را
بعد از این کوته کنم از دامنت دست امید
بسکه سنجیدم به نزدت اعتبار خویش را
با جفا مایل مباش ای بدقماش حیلهجو
با خیالت کردهام گم فکر کار خویش را
با سر زلف کجات دل داده من، غافل از آن
کاین قدر آشفته بینم روزگار خویش را
تا شود معلوم ای جان حال پیرِ دردمند
یکره بر آیینه بین طرف عذار خویش را
مشهدم را بعدِ مردن نیست حاجت بر چراغ
از غزل روشن کنم شمع مزار خویش را
خسته گردد از تنکظرفی بپردازد به عجز
گر بدوش چرخ اندازیم بار خویش را
عارفا گر از گل تحقیق میجویی نشان
دور کن از راه مردم نخل خار خویش را
منابع: «یادوارههای عارف چاهآبی»، به کوشش محمد ابراهیم چاهآبی، کتاب کابل، ۱۴۰۳ (بهویژه «معلومات مختصر پیرامون زندگی مرحوم عارف» از جمشید شعله و «عارف (چاهآبی) شاعر روشنفکر مردم تخارستان» از محمد طاهر بدخشی)؛ «از این دکان قند؛ گزیدۀ شعرهای عارف چاهآبی»، به انتخاب ادهم کاوه و مسیح سیامک، کتاب کابل، ۱۴۰۳؛ «تحلیل سبکشناسانۀ غزلهای عارف چاهآبی»، نشریۀ سبکشناسی نظم و نثر فارسی، دورۀ ۱۷، شمارۀ ۹۷، خرداد ۱۴۰۳
شرح تصویر:
عارف چاهآبی جوان (سمت راست)، سال 1913، در بخارا؛ آغاز بیماریهای چشمی و سردردهای مزمن او. این تصویر از آرشیف محمدعلی مرادی بخارایی، از دوستان عارف در تاجیکستان که به عمر 96 سالگی در سال 1974 درگذشت، را آقای شیرعلی محمدزاده، از نوادگان ایشان، فرستاده است.




