در کتاب «کوروش رهاییبخش»، افغانستان و تاجیکستان امروز نه حاشیۀ قلمرو کوروش، که بخش بزرگی از «ایران شرقی» اوست؛ و خود کتاب، هنگام برشمردن کشورهای امروزینِ قلمرو او، هر دو کشور را در آن فهرست میآورد.
میراث ماد: به گواهی یوستینوس، آریان، هرودوت و کتسیاس ــ که کتاب همه را گرد آورده ــ بلخ و هرات و خوارزم و زرنگ و پارت و گرگان پیش از کوروش مطیع شاهان ماد بودند و نامهای اداریشان (درنگیانا، باختریش، زرنکا) از دیوانسالاری ماد وام گرفته شده بود. با سقوط اکباتان در ۵۵۰ پ.م این سرزمینها یکجا به قلمرو کوروش پیوست؛ آریان میگوید مادها از آذربایجان تا درۀ سند را در اختیار داشتند و معقول است که مسیر اصلی گسترش مادها را به سمت شرق بدانیم.
شورش و بازگشت: به گمان کتاب، این مناطق در بهار ۵۴۶ پ.م، هنگامی که کوروش تا مناطق دوردست آسیای صغیر پیش رفته بود، فرصت را برای سرکشی مناسب دیدند و شوریدند. کوروش به سرعت واکنش نشان داد و در زمانی کوتاه آرامش را به ایران شرقی بازگرداند. از ریزهکاری جنگهای او در شرق اطلاعات بسیار اندکی در دست است؛ اما میدانیم که بلخ خیلی زود تسلیم او شد و از آن پس تا دیرزمانی در برابر شاهان هخامنشی آرام ماند ــ مهمترین سرکشی بعدی بلخ در زمان اسکندر بود که شهربانش با عنوان اردشیر چهارم تاجگذاری کرد و کوشید نظام هخامنشی را از نو احیا کند. امیرنشینهای کوچک کَوان یا کیانیها، که تا آن هنگام در خوارزم و ایران شرقی قدرت داشتند، در قالب شهربانیهای بزرگ هخامنشی در دولت نوپای پارسی ادغام شدند.
فراتر از میراث: کوروش به بازپسگیری سرزمینهای مطیع ماد بسنده نکرد. از یک سو در خوارزم پیشروی کرد، تمام بخشهای کشاورزنشین آسیای میانه را تسخیر کرد و در مرز میان قبیلههای ایرانی یکجانشین و رمهدار، زنجیرهای از هفت شهر مرزی و دژهای نگهبانی در کرانۀ سیردریا بنا نهاد و نامشان را «کورا» ــ شهر کوروش ــ گذاشت؛ نام اصلی این شهرها «کوروشکته» بوده، با همان پسوند آشنای «کوروشکده» در پارسی باستان، و یونانیان آن را نخست «کورسکتها» و بعدها «کوروپولیس» (سیروپولیس) ثبت کردند. سیردریا امروز از شمال تاجیکستان میگذرد و خجند بر کرانۀ آن است؛ شمالیترین خط تاجیکستان امروز، همان مرز کوروش است.
از سوی دیگر، مسیر پیشروی او به سمت جنوب شرق بود: رخج (بلوچستان) را گشود و گنداره (پاکستان) و تتهگوشی (درۀ هیرمند) را به شاهنشاهی خود ملحق کرد. پلینی ماجرای نبرد کوروش با مردم شهر کاپیسا در دشت کوهدامن را شرح میدهد ــ منطقهای در بگرام، در شمال کابل امروز ــ و میگوید کوروش در گشودن شهر کامیاب شد، اما وقتی وارد آن شد دریافت که منطقه به دلیل مقاومت شدید ساکنانش ویران شده است؛ برخی تاریخنویسان این شهر را با «کاپیشاکانیش» یکی گرفتهاند که منطقهای در رخج بوده و نامش در نبشتۀ بیستون هم آمده است. دیودور نیز حکایت میکند که مردم آریاسپ، در بالادست رود هیرمند در سیستان، به سپاهیان کوروش یاری رساندند و برایشان آب و غذا بردند و کوروش از آن پس ایشان را «نیکوکار» ــ به یونانی اوئِرگاتای ــ نامید و گرامیشان میداشت.
ترجمۀ خود کتاب به جغرافیای امروز: کوروش احتمالاً در لشگرکشی شرقیاش تا درۀ سند و پنجاب هم پیش رفت، اما تقریباً مسلم است که تسلط پایداری بر درۀ سند نداشت؛ «تثبیت چیرگی ایرانیان بر این نقطه احتمالاً به دوران زمامداری پسرش کمبوجیه و جانشین او داریوش مربوط میشود». کتاب قلمرو او را در جنوب مرز شمالی چنین وصف میکند: «منطقۀ کشاورزنشین خوارزم و سغد و مرو را در بر میگرفت که امروز با تاجیکستان و ترکمنستان و ازبکستان و بخشهایی از قزاقستان و قرقیزستان منطبق است» و مرز طبیعی شرق، هندوکش بود. یعنی تاجیکستان امروز بر خاک سغد و شمال باختر نشسته و افغانستان امروز باختر، هریوه، زرنگ، رخج و کاپیسا را در خود دارد. کوروش پس از تکمیل فتح ایران شرقی به پایتختهای خود بازگشت و شش سال آرام گرفت.
مرگ در همان جبهه: نخستین الواح بابلیِ نوشتهشده به تاریخ سلطنت کمبوجیه، ۳۱ اوت و ۴ دسامبر ۵۳۰ پ.م را بر خود دارند؛ بر این مبنا کوروش در اوایل شهریور ۵۳۰ پ.م درگذشت و پسر بزرگش بر تخت نشست. اما هر سه روایت کهن، مرگش را به شرق گره میزنند. کتسیاس میگوید او در نبرد با درپیکها، که در درۀ سند میزیستند، کشته شد: فیلسواران درپیکی سواران پارسی را تارومار کردند، کوروش از اسب فرو افتاد و جنگجویی هندی نیزهای به رانش زد؛ در همین هنگام شاه سکاها، آمورگه، با بیست هزار سوار به یاریاش شتافت و او را از معرکه نجات داد. به روایت کتسیاس، در نبرد دوم پارسها و سکاها بر درپیکها چیره شدند و کوروش پس از سه روز، در حالی که بزرگان کشور را خوانده و وصیتهایش را برای دو پسرش گفته بود، از عفونت زخم رانش درگذشت. بروسوس بابلی نیز روایتی مشابه دارد، اما قبیله را داههها میداند ــ کوچگردانی در مرزهای شرقی خوارزم که خویشاوندان همان مردمی بودند که اعقابشان بعدها یونانیان را از ایران راندند و دودمان اشکانی را بنیان نهادند. هرودوت، طبق معمول، رنگآمیزترین قصه را دارد: نبرد با ماساگتها و ملکه تومیریس در آن سوی سیردریا؛ کتاب خواستگاری کوروش از تومیریس را افسانه میداند.
کمبوجیه و نام او: پیوند کمبوجیه با این جغرافیا دو لایه دارد. نخست، همان تثبیت چیرگی بر درۀ سند و پنجاب که کتاب به دوران او و داریوش نسبت میدهد. دوم، خود نام: «کمبوجه» نام قومی ایرانی در شمال افغانستان و پاکستان و هند امروز بود که از فلات ایران به شرق کوچیده بودند؛ در اسناد سانسکریت، کورو و کمبوجه جفت در کنار هماند و بطلمیوس کمبوزویها را در اقلیم هند مینشاند. کتاب از توینبی نیز جفت نامهای مکانی کوروش ـ کمبوجیه را در شرق ایران و شمال هند نقل میکند و نتیجه میگیرد که هر دو نام ریشۀ هندوایرانی دارند، نه ایلامی؛ نام جانشین کوروش، خود، نشانی از جغرافیای شرق است.
منبع: «کوروش رهاییبخش (شرحی بر تاریخ تأسیس کشور ایران)»، شروین وکیلی، مجموعۀ تاریخ تمدن ایرانی، جلد یکم، سوشیانس، ۱۳۹۲




