فیضمحمد کاتب هزاره «سراجالتواریخ» را به دستور امیر حبیبالله خان و در درون کاخ سلطنتی نوشت؛ تاریخی رسمی در چهار جلد که جلد اول آن تحولات دورۀ سدوزاییها (۱۱۶۰ تا ۱۲۵۸ قمری)، جلد دوم دورۀ محمدزاییها (۱۲۵۹ تا ۱۲۹۷)، جلد سوم روزگار امیر عبدالرحمان خان (۱۲۹۷ تا ۱۳۱۹) و جلد چهارم دورۀ خود حبیبالله (۱۳۱۹ تا ۱۳۳۷) را در بر میگیرد. جلدهای اول و دوم در ۱۳۳۱ و جلد سوم در ۱۳۳۳ قمری در چاپخانۀ سلطنتی چاپ شدند؛ بخشی از جلد سوم از چاپ بازماند و جلد چهارم در دورۀ امانی، زیر نظر فیضمحمد خان وزیر معارف، نوشته شد ولی اجازۀ چاپ نیافت. نخستین یادداشت ایوب آروین در رشتهاش دربارۀ کاتب، از همینجا آغاز میکند: از پرسشی که بر سر این کتاب و نویسندهاش سایه انداخته است.
به نوشتۀ آروین، اخیراً شماری سخنان تحقیرآمیز دربارۀ کاتب گفتهاند و در اعتبار سراجالتواریخ شکوتردیدهایی مطرح کردهاند؛ عبارتهایی چون «سرسپردۀ عبدالرحمان و خاندان او»، «تاریخنگار دربار» و «وقایعنویس دربار» برای کماهمیت نشان دادن این اثر به کار رفته است، با این استدلال که کاتب در خدمت عبدالرحمان و خاندانش بود و کتاب را به دستور حبیبالله برای نوشتن تاریخ شاهان تألیف کرد. آروین در این سخن تناقضی میبیند: همین منتقدان از یک سو از کشتار هزارهها در لشکرکشی عبدالرحمان به هزارهجات در سالهای ۱۲۷۱ و ۱۲۷۲ خورشیدی سخن میگویند و از سوی دیگر، مهمترین سند همان رویداد، یعنی سراجالتواریخ، را بیاعتبار میدانند و نویسندهاش را سرسپردۀ عامل آن کشتار معرفی میکنند.
پرسش محوری این رشته، چنانکه آروین مطرح میکند، این است که کاتب چگونه موفق شد در دربار و زیر نظر مستقیم امیر حبیبالله کتابی بنویسد که بهجای یک رسانۀ تبلیغاتی، به گفتۀ او به «اعترافنامۀ امیر دربارۀ جنایات پدرش، امیر عبدالرحمان» بدل شد. او تأکید میکند که سراجالتواریخ اثری شخصی و برپایۀ ترجیحات فردی نیست؛ اثری رسمی است که با اهداف، منابع و ظرفیتهای دولتی نوشته شده و شخص امیر و دبیران مورد اعتمادش مستقیم در آن دخیل بودند. این دخالت از عنوان کتاب آغاز میشد — «سراج» برگرفته از لقب امیر، سراجالملة و الدین — و در عبارت «حسبالامر جلیلالقدر اعلیحضرت سراجالملة و الدین» در پشتی دو جلد نخست، در مقدمهای که امیر خود بر جلد اول نوشت و در جملۀ «به توجه ذات اقدس همایونیشان تسوید وقایع گردیده بود» آشکار است. اما به باور آروین، زبان رسمی اثر لزوماً با محتوایش هماهنگ نیست: کاتب «با زیرکی و کاردانی فوقالعادۀ خود حجم بزرگی از اطلاعات مهم را با پوشش زبان رسمی در آن درج کرده است» و اهمیت کتاب در همین نکته نهفته است؛ نکتهای که بخشهای بعدی رشته آن را باز میکنند.
در ارزیابی بیطرفانه، این یادداشت نخست بیش از آنکه پاسخ بدهد، مسئله را دقیق صورتبندی میکند: اگر کتاب از آغاز تا امضا زیر نظر امیر بوده است، محتوای ناخوشایند برای دربار چگونه در آن مانده است؟ ادعای آروین در یادداشتهای بعدی با سازوکار نگارش و نمونههای متنی آزموده میشود و خواننده میتواند همانجا درستی آن را بسنجد.
شرح تصویر: پشتی جلدهای نخست سراجالتواریخ، با عبارت «حسبالامر جلیلالقدر اعلیحضرت سراجالملة و الدین».
منبع: ایوب آروین




