در سنت سکهزنی جهان فارسیزبان، سکۀ هر فرمانروا تنها ابزار دادوستد نبود؛ اعلامیهای سیار بود که نام و لقب شاه، نام ضربخانه و سال جلوس او را، بیشتر در قالب یک بیت شعر فارسی، تا دورترین بازارها میرساند. شاه شجاعالملک درانی، فرزند تیمورشاه و نوادۀ احمدشاه ابدالی، بنیانگذار سلسلۀ درانی، دو بار بر تخت نشست: نخست از ۱۸۰۳ تا ۱۸۰۹ و سپس از ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲؛ و در هر دو دوره، به رسم پدر و جد خویش، سکههای زرین، سیمین و مسین خود را با ابیاتی در ستایش جلال سلطنت آراست. ذبیحالله ساعی در نوشتۀ تازهاش به نکتهای ظریف در همین سکهها توجه کرده است: ابیات نقشبسته بر سکههای شاه شجاع یکدست نیستند.
ساعی مینویسد آنچه در سکههای این شاه جالب توجه است، «متفاوت بودن ابیات نقشبسته بر سکههای وی» است؛ ابیاتی که از دورۀ اول تا دورۀ دوم سلطنت و از ضربخانۀ کابل و قندهار تا بهاولپور و کشمیر از هم فرق دارند. او سه بیت را که بر بیشتر سکههای شاه شجاع دیده میشوند برمیشمرد: «سکه زد بر سیم و زر چون مهر و ماه / شاه دینپرور شجاعالملک شاه»؛ «سکه زد بر سیم از فضل خاص کردگار / خسرو گیتیستان شاه شجاع نامدار»؛ و «سکه زد از فضل حق بر سیم و زر / شه شجاعالملک شاه بحر و بر». نمونۀ پیوست نوشتۀ او، سکۀ زرینی از دورۀ فرمانروایی شاه شجاع، ضرب بهاولپور، است که بر روی آن همان بیت دوم نقش بسته و بر پشت آن عبارت «سنه احد جلوس میمنت مأنوس»، به معنای سال نخست سلطنت، و لفظ «ضرب بهاولپور» دیده میشود؛ یعنی این سکه به نخستین سال پادشاهی او بازمیگردد.
در بررسی بیطرفانۀ این نوشته، هستۀ سخن ساعی با کاتالوگهای معتبر سکهشناسی سازگار است: مهر زرین شاه شجاع، ضرب بهاولپور، با تاریخ ۱۲۱۸ هجری و سال جلوس «احد» (۱۸۰۳ میلادی) در کاتالوگهای حراج و پژوهش سکه ثبت شده و همان ساختار بیت ستایشآمیز بر رو و فرمول ضربخانه و سال جلوس بر پشت را دارد؛ و فهرست سکههای او ضربخانههای کابل، قندهار (احمدشاهی)، کشمیر و دیرهجات را نیز در دو دورۀ سلطنتش نشان میدهد. نکتۀ تکمیلی آن است که این ابیات، مانند بیشتر ابیات سکههای آن روزگار، سرودۀ خود شاه نیستند؛ فرمولهای رسمی و ستایشآمیز ضربخانهها بودند که با تغییر دوره و ضربخانه دگرگون میشدند و درست از همین رو، برای پژوهشگر امروز سندی دستاول به شمار میروند: از روی بیت، ضربخانه و سال جلوس یک سکه میتوان نقشۀ پراکندگی قدرت و قلمرو یک سلطنت ناآرام را بازخواند. نوشتۀ ساعی یادآوری بهجایی است که سکه، پیش از آنکه شیء موزه باشد، سند تاریخ است و خواندنش چشم میخواهد و دقت.
منبع: ذبیحالله ساعی




