سلسلۀ «گفتوگو»
فارسیستیزی؛ از دیورند تا بامیان
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت یازدهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: تیمورشاه، فرزند ارشد احمدشاه، خود شاعر بود و به زبان فارسی و پشتو شعر میسرود و دیوان شعر فارسیاش چاپ شده است؛ چه عوامل اجتماعی و فرهنگی باعث شد که این روحیه در میان پادشاهان و حاکمان پشتونتبار افغانستان ادامه پیدا نکرد و رفتهرفته موضع ضدیت با زبان و ادبیات فارسی را روی دست گرفتند؛ از جمله سکوت در برابر تغییر نام فارس به ایران و مصادرۀ میراث ایران تاریخی، ویرانی مجسمههای بودایی بامیان و سرکوب و محدودیت زبان فارسی از دوران نادرشاه و ظاهرشاه تا امارت دوم طالبان؟
دکتر محییالدین مهدی: (ادامۀ پاسخ) نداشتن دانش زبانشناسی و اعتقاد به این واهمه که زبان پشتو میتواند جایگزین زبان فارسی شود. با تأسف، بسیاری از نخبگان افغان با این واهمه روزگار به سر میبرند.
اینان به خود زحمت نمیدهند که پیشینۀ تاریخی ـ ادبی و حجم ادبیات تولیدشده به زبان فارسی را با زبان پشتو مقایسه کنند. حاضر نیستند بپذیرند که زبان فارسی، زبان مادری بیش از ۵۷ درصد مردم افغانستان و به قول دکتر عنایتالله شهرانی، زبان میانجی (Lingua franca) بیش از نود درصد مردم افغانستان است. هرگاه بهطور مثال، هفت تن از مردمان ساکن کشور، شامل پشتون، نورستانی، پشهای، ازبیک، بلوچ، ترکمن، هزاره و تاجیک را فراهم آوریم، بیترجمان به زبان فارسی سخن میگویند.
اینان فکر میکنند که اگر جلو رشد زبان فارسی را بگیرند، راه برای رشد زبان پشتو باز میشود. نمیدانند که زبانها در تعامل با یکدیگر و دادوگرفت واژهها و معناها رشد میکنند. اینان همهروزه میکوشند که زبان پشتو را از وجود واژههای «بیگانه» بپیرایند و واژههای سچۀ پشتو را جانشین آن کنند. در نتیجه، فهم و آموزش این زبان را نهتنها به غیرگویشوران آن، بلکه به گویشوران پشتو نیز دشوار میسازند.
در حال حاضر، گروه جاهل و متعصب طالب بر سر اقتدار است. با تمام قوا پروسۀ فارسیزدایی را (در کنار آن ازبیکیزدایی و شیعهستیزی را نیز) به پیش میبرند. آنان به مستوای دانش خود، تصور میکنند که به زبان فارسی نیازی ندارند (چنانکه یکی از مقامات آنها در بامیان چنین گفته بود). به آن اندازه علم که آنان نیاز دارند، در زبان پشتو هست؛ بقیه را از طریق زبانهای اردو و انگلیسی میگیرند!
بگذار به رفع یک سوءتفاهم بپردازم: از این ادعا که دولت ایران در سال ۱۹۳۵ م/ ۱۳۱۳ هـ. نام کشور خود را از فارس به ایران تغییر داد، دانشمندان و محققان افغانستان و ایران ناخوشنودند. نخبگان افغانستان به این دلیل که چرا زمامداران ایران امروزی نام «ایران» را ـ که حق مشترک دستکم افغانستان امروزی و ایران امروزی است ـ بهطور یکجانبه مصادره و استملاک نمودهاند (و آنطوری که در پرسش شما آمده) و چرا زمامداران افغانستان بر این کردار زمامداران ایران اعتراض نکردند.
ولی اعتراض دانشمندان و نخبگان ایران از قماش دیگر است: «… یکی از پرسشهای امتحان ورودی دورۀ کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاههای کشور در سال تحصیلی ۱۳۸۴ ـ ۱۳۸۵ ش. این بود که در چه سالی، نام این کشور از پارس به ایران دگرگون شد؟ جای تأسف فراوان دارد که در میان جغرافیادانان سیاسی، هستند کسانی که نمیدانند در سال ۱۹۳۵ م. روی داده، این بود که دولت رضاشاه از طریق سفیران ایران در کشورهای جهان، به آنان یادآور شده که نام این کشور همیشه ایران بوده، و از آنان خواست تا از بهکار بردن نامهای دیگر ـ از جمله پرشیا (پارس)، به عربی فارس ـ در نامیدن این کشور، خودداری ورزند» (دکتر پیروز مجتهدزاده، دموکراسی و هویت ایرانی، ص ۱۶).
برای اثبات این نکته که زمامداران افغان ـ از همان آغاز شکلگیری کشوری به نام افغانستان ـ همسایۀ غربی خود را ایران میخواندند، نه پارس یا فارس، قطعات کوتاهی از نامۀ امیر دوستمحمد خان به صدراعظم ایران را نقل میکنم: «چون اتحاد دولت گردونرفعت ایران و روس، حال مشهور جهان و جمهور طبقۀ افغانان را به توهمات چند به ضمانت دولت بهیۀ روسامپرشن به دولت ایران به طریق شایان حاصل است» (ایران و افغانستان، ص ۲۲۷).
اما در مورد انهدام مجسمههای بامیان به دست طالبان، در همان زمان نوشتم که سه عامل دست به هم دادند تا این جنایت صورت گرفت:
طالبان، که هر چه به پدران و اجداد آنها تعلق ندارد و به دست آنان ساخته نشده باشد؛ یعنی ورای تاریخ قومی آنان باشد، باید از بین برود. در کنار شکستن مجسمههای بامیان، دهها اثر دیگر را که در موزیم بودند، از بین بردند.
پاکستان، که خواب و خیال ادغام جغرافیای افغانستان به خاک خود را در سر دارد و در پی نابودی هر چیزی است که دلالت به قدامت تاریخی این خطه داشته باشد.
القاعده و سایر تروریستهای عرب، تصور میکنند هر مجسمهای لات و منات و هبل و عزاست و باید شکستانده شود.
ادامه دارد




