زبان پارسی نو — همان زبانی که با رودکی و فردوسی به چکاد شعر و ادب رسید — محصول یک لحظه و یک فرمان نیست. پژوهشگران تاریخ زبان، از جمله باباجان غفوروف، خاورشناس نامدار و رئیس پیشین پژوهشکدهٔ خاورشناسی پژوهشگاه علوم شوروی، برآناند که این زبان در درازای چند سده، در دو سوی رود آمو و در آمیزش پیوستهٔ زبانهای ایرانیِ غربی و خاوری با بهرهگیری از عربی، شکل گرفت و پرورده شد؛ از همین روست که نخستین متنهای نظم و نثر آن، از همان آغاز، زبانی استوار، فاخر و باصلابتاند — زبانی که گویی مدتها در رحم تاریخ پرورده شده بود.
عزیز آریانفر در یادداشتی با عنوان «زبان پارسی پنج سده آزگار در کورهٔ نوزایی» همین روند دراز را گامبهگام بازمیگوید. او از روزگار پیش از هخامنشیان در خاور فلات ایران آغاز میکند: از آن دوره اثر مکتوبی در دست نیست و به گمان او زبان مردم آن برهه اوستایی بوده است. سپس در دورهٔ مادها و هخامنشیان — رویهمرفته سه سده — میان زبان بلخ و پارسی کهن دادوستدهایی رخ داد و پارسی کهن بر زبان بلخی آن روزگار اثر گذاشت. پس از یورش اسکندر، هزاران پارسی به شرق گریختند و زبان و فرهنگ و تمدن خود را با خود آوردند و یونانیان نیز زبان و هنر خویش را بر زبان رایج بلخ اثر نهادند. در مرحلههای بعدی، اقوام سکایی و داههای — کوشانیان، کیداریان و هپتالیان — به فلات ایران سرازیر شدند و سیمای تباری و زبانی ایران خاوری را دگرگون ساختند؛ فرمانروایی این تودهها رویهمرفته پنج سده طول کشید و آن سدهها اوج شکوفایی زبان باختری و آیین بودایی بود. همزمان، در بخش غربی فلات، دودمانهای مادی، هخامنشی، یونانی، اشکانی و ساسانی در درازای هزار و دو سده فرمان راندند و پارسی در آن دیار به بالاترین چکاد رشد رسید؛ در اواخر اشکانی و اوایل ساسانی، آیین زرتشتی به انگیزههای سیاسی رستاخیزی یافت و زبان اوستایی احیا شد و در دورهٔ ساسانی، پارسی ادبیات هنری نیرومندی یافت و کتابها و کتیبههای بسیاری به آن نوشته شد. او یکی از عاملهای زمینهساز رخنهٔ پارسی به خاور را نیز مهاجرت پیروان آیین مانی به سوی شرق میداند.
ارزش این یادداشت در نگاهِ درازدامن آن است: زایش پارسی نو را نه حادثهای ناگهانی، که برآیند پنج سده آمیزش زبانها، کوچ مردمان و آمدوشد تمدنها در دو سوی آمو میبیند. چنین نگاهی، هم با آنچه پژوهشهای زبانشناسی تاریخی دربارهٔ ریشههای خاوری و غربی پارسی دری میگویند سازگار است و هم توضیح میدهد چرا این زبان، هنگام ظهور در متنهای نخستین، از همان آغاز پخته و توانا بود: چون پیش از تولد، سدهها در کورهٔ تاریخ پخته شده بود.
منبع: عزیز آریانفر




