نویسنده: وحید مهرداد
اگر از مردم شمال افغانستان بپرسید طلا کجاست، سه پاسخ میشنوید: پیرمرد بدخشانی میگوید در دل کوههای ما؛ زرشوی تخاری میگوید در ریگ رودخانههای ما؛ و رانندۀ بغلانی، معدن قرهزغن را نشانتان میدهد. هر سه راست میگویند، اما هر یک از «طلا» چیز دیگری را قصد دارد. در بدخشان، طلا در رگههای کوارتزِ دل سنگهای بسیار کهن خفته است؛ در تخار، دانههای طلا هزاران سال است با آب رود پایین آمده و در ریگزارها نشسته است؛ و در بغلان، طلا نام یک معدن مشهور را دارد: قرهزغن. این مقاله میکوشد با عدد و رقم — همانقدر که علم تا امروز سنجیده است — به این پرسش پاسخ دهد: در این سه ولایت، چقدر طلا هست؟




تخار؛ طلای رودخانهها و بزرگترین عدد شمال
بزرگترین عدد طلای شمال، از آنِ تخار است، اما نه از دل کوه، که از بستر رودها. در ولسوالی چاهآب، در نزدیکی مرز تاجیکستان، چهار حوضۀ آبرفتی نامآشنا قرار دارد: سمتی، نورآبه، خَسَر و انجیر. زمینشناسان شوروی در دهۀ ۱۹۷۰ در این حوضهها حفاریهای فراوان کردند و حسابوکتابشان را نوشتند: برای خَسَر ۴۳۷ کیلوگرام، برای نورآبه ۲۱۰ کیلوگرام و برای انجیر ۱۵۵ کیلوگرام طلا — رویهمرفته ۸۰۲ کیلوگرام. سمتی اما حساب جداگانه داشت: برآورد شوروی برای آن نزدیک به ۳۰ تُن طلا بود، هرچند طلای ناخالص و آمیخته با ریگ.
سالها بعد، سازمان زمینشناسی امریکا با نقشههای ماهوارهای و مدلسازی رایانهای، همان منطقه را از نو سنجید. نتیجۀ این سنجش تازه چنین است: سمتی حدود ۲۰٬۹۲۷ کیلوگرام، گروه نورآبه ـ خَسَر ـ انجیر حدود ۷٬۶۲۶ کیلوگرام، و حوضههای رود کوچه رویهمرفته نزدیک به ۱٬۵۰۰ کیلوگرام. جمعبندی هر دو سنجش به عددی نزدیک میرسد — حدود ۳۰ تُن — اما ترکیبش فرق میکند: شوروی بیشتر این وزن را از آنِ سمتی میدانست؛ سنجش تازه سهم سمتی را کمتر و سهم حوضههای دیگر را بیشتر حساب کرده است. در کنار این طلای رودخانهای، تخار طلای رگهای هم دارد؛ مانند رگۀ پوسیده در ولسوالی ورسج که عیارش میان ۰٫۱ تا ۱٫۱ گرام در هر تُن سنگ است و در جاهای تنگتر تا ۳ گرام هم میرسد.
بدخشان؛ طلای رگهها، کمسنجیده اما پراکنده در همهجا
در بدخشان داستان وارونه است: اینجا طلا بیشتر در دل کوه است تا در ریگ رود. نامآورترین نشانی آن، ویکادور در ولسوالی راغ است؛ یکی از بزرگترین نشانههای طلای کشور که زمینشناسان شوروی در دهۀ ۱۹۶۰ منابعش را ۹۵۸ کیلوگرام طلا با عیار میانگین ۴٫۱ گرام در تُن حساب کردند، با نقرهای که عیارش به ۴۶٫۷ گرام در تُن میرسید. در چیلکنشار، چهل رگۀ کوارتز شمرده شده که چهار تای آن عیار بازرگانی دارد — از ۱۲٫۳ تا ۸۴٫۹ گرام در تُن — و منابع گمانهزنیشدهاش نزدیک به ۲۴۵ کیلوگرام است. شنگان نشانههای طلا را در ساحهای به پهنای ۱۱۰ کیلومتر مربع پخش کرده و فورموره، در ساحهای ۸۰ کیلومتر مربعی، عیار ۳٫۳ گرام در تُن نشان میدهد. نامهای دیگر — کدر، نشبدور، ریشاو، نخچیر — هر یک رگهای و نشانهایاند.
اما اگر همۀ اینها را جمع بزنیم، عدد «سنجیدهشده» شگفتزدهتان میکند: مجموع منابع سنجیدهشدۀ طلای رگهای بدخشان و دو ولایت دیگر (غزنی و زابل) در گزارش سازمان زمینشناسی امریکا فقط حدود ۱٬۷۸۰ کیلوگرام است. یعنی طلای بدخشان تا امروز بیشتر «نشانه» است تا «ذخیرۀ سنجیدهشده»: صدها رگه و هالۀ کیمیای زمین در کوههای راغ، شهربزرگ، درواز و جرم ثبت شده، اما کمتر جایی حفاری و سنجش کامل دیده است. با این همه، همین طلای کمسنجیده امروز زندگی هزاران خانواده را میچرخاند: وزارت معادن و پترولیم گروه طالبــان در فبروری ۲۰۲۶ اعلام کرد که در شش ولسوالی بدخشان — شهربزرگ، یاوان، کوهستان، راغستان، خواهان و ارغنجخواه — نزدیک به ۱۰۰ هزار تن بهگونۀ مستقیم و غیرمستقیم در کار طلا مصروفاند، و ریاست معادن ولایت از ثبت ۶۵۰ تا ۷۰۰ شرکت سخن گفته است. به گفتۀ همان ریاست، حکومت سال گذشته تنها در بدخشان ۱۱۲ کیلوگرام طلا گردآوری کرده است. زرشویی سنتی، که قرنهاست در رودهای کوکچه و پنج زنده است، امروز جایش را به بیلهای مکانیکی و شرکتها داده است.
بغلان؛ قرهزغن، نامآشنا و ناسنجیده
بغلان در این میان، ولایت یک معدن است: قرهزغن. این معدن از دیرباز در دست خانوادۀ سید منصور نادری، سیدِ کیان، بود؛ خانواده نسلها در آنجا بهگونۀ سنتی طلا استخراج میکرد و پسرش، سعادت منصور نادری، در سال ۲۰۰۸ جواز رسمیاش را گرفت. در سال ۲۰۱۱، وقتی با پشتوانۀ سرمایهگذاران خارجی و برنامۀ سرمایهگذاری ۵۰ میلیون دالری کار گسترش معدن آغاز شد، قرهزغن به دومین معدن طلای کشور مشهور شد. ساحۀ جوازش ۱٬۲۵۷ هکتار است و در گزارشهای آن سالها، از حدود ۲٫۵ میلیون تُن سنگ معدن در منطقه سخن رفت و ۲٬۰۰۰ متر حفاریِ مغزهگیری و نمونهگیری هم انجام شد. اما نکتۀ صادقانه این است: سازمان زمینشناسی امریکا در همان سالها نوشت که ذخیرۀ طلای قرهزغن «هنوز دانسته نیست» — و نتیجۀ آن مغزهگیریها نیز هرگز منتشر نشد. پس بغلان، برخلاف تخار که عددش روشن است و بدخشان که نشانههایش بیشمار، هنوز یک پرسش بیپاسخ است: طلایش هست، اما «چقدر»ش را کسی با سند نگفته است.
سخن پایانی
حالا اگر کسی بپرسد «در شمال چقدر طلا هست؟»، پاسخ روشن است: نزدیک به ۳۰ تُن طلای آبرفتی در تخار با برآورد تازه، کمتر از یک تُن طلای رگهای سنجیدهشده در ویکادور، و چندصد کیلو اینجا و آنجا — و در برابر آن، کمربندی از رگهها و هالههای طلایی که از درواز تا ورسج کشیده شده و هنوز کامل سنجیده نشده است. یعنی طلای شمال هم واقعیت است و هم، تا امروز، بیشتر افق است تا ذخیرۀ آماده.
اما پرسش مهمتر از «چقدر»، «از آنِ کی» است. امروز این معدنها، بهجای آنکه پشتوانۀ زندگی مردم شمال باشد، به دست گروههای تروریستی غیربومی افتاده و تاراج میشود؛ طلایی که باید مکتب و شفاخانه و سرک همین مردم میشد، بدون هیچ نظارتی از دل کوه و ریگ رود بیرون کشیده میشود و گروههایی که در قاچاق معادن دست دارند ـ و بیشترشان از آنسوی خط دیورند آمدهاند ـ آن را خاموشانه از کشور بیرون میبرند. هزینۀ این شتاب را هم مردم محل میپردازند؛ چنانکه در جنوری ۲۰۲۶ درگیری میان باشندگان چاهآب و شرکت قراردادی چهار کشته بر جای گذاشت.
حال آنکه این معدنها زیربنای ساختن حکومتهای ملی برای بومیان این منطقه است؛ مردمی که نسلهاست بر این خاک زندگی میکنند و مالک راستین این گنجاند. نگهداری از این ثروت وظیفۀ همان مردم است و روزی باید دست این گروهها از آن کوتاه شود. و اگر این چور و چپاول چنین ادامه پیدا کند، چند سال دیگر برای باشندگان محل چیزی نخواهد ماند، مگر چالهها و چقوریهایی که از استخراج طلا بهجا میماند؛ معدنها غارت شدهاند و برای صاحبان راستین این خاک، تنها گودالهای خالی خواهد ماند.




