محمدکاظم کاظمی، شاعر و پژوهشگر نامآشنای ادبیات فارسی و عضو گروه علمی برونمرزی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در یادداشتی تازه به سه بحث داغ این روزهای فضای فرهنگی افغانستان پرداخته است؛ بحثهایی که هر سه با نام زبان، تاریخ و آیندۀ فرهنگ فارسیزبانان پیوند مستقیم دارد.
نخست، نام زبان. داوود جنبش در یادداشتی نوشته بود که نام این زبان در نهادهای آموزشی افغانستان همواره «دری» بوده و اصطلاح «فارسی دری» بعدها ساخته شده است. کاظمی میپرسد منظور از «گذشته» دقیقاً کدام زمان است: گذشتهای که ما به یاد میآوریم، یا گذشتهای که تاریخ و اسناد به یاد میآورند؟ او میگوید در کتاب «همزبانی و بیزبانی» با سند نشان داده است که از گذشتۀ دور تا حدود هفتاد سال پیش، یعنی تا هنگامی که فارسیزدایی در افغانستان جدی شد، نام این زبان فارسی بود و حتی همان فارسیستیزانی که قصد کنارزدن این زبان را داشتند، آن را فارسی مینامیدند. چالش او روشن است: اگر جنبش راست میگوید، از صد سال پیش سند بیاورد، از پیش از دوران دانشجویی خودش و حتی پیش از قانون اساسی دهۀ چهل؛ چنانکه خود او از آن زمان سند آورده است.
دوم، آمار کشتار هزارهها. نوراحمد خالدی در مقالهای استدلال کرده بود که ادعای کشتار ۶۰ درصد هزارهها در دوران عبدالرحمانخان با محاسبات جمعیتی سازگار نیست. کاظمی میگوید در آمار و ارقام این قضیه تخصص ندارد، اما هشدار میدهد که درگیرشدن در بحث عدد و درصد میتواند «تله»ای باشد برای انحراف از موضوع اصلی: عبدالرحمانخان، جدا از کشتارها و شکنجهها، نظامی قوممحور بر جای گذاشت که از زمان او تبعیض قومی، غصب سرزمین، کوچاندنهای اجباری و جابهجاییهای جمعیتی در افغانستان شکل سیستماتیک گرفت و تا کنون ادامه دارد. به گفتۀ کاظمی، اگر او بهجای ۶۰ درصد حتی ۶ درصد مردم هزاره را کشته یا بیجا ساخته بود، باز همین میراث، پروندهاش را سیاه میکرد؛ و کشور از دوران احمدشاه درانی تا سالهای اخیر زمامداری چنین زیانبار به خود ندیده است.
سوم، جنجال کتاب «تاریخ شفاهی چهار دهۀ افغانستان» و شوکتعلی محمدی شاری. کاظمی میگوید در انبوه نوشتههای له و علیه شاری، چیزی که کمتر دیده است نقد خود کتاب است: کیفیت محتوا، درستی استنادها و صحت روایت تاریخی باید نخست سنجیده و نقد شود تا مخاطب بتواند به فراخور نقش هر کس داوری کند؛ بحثها باید متنمحور باشد، نه شخصیتمحور. او هشدار میدهد که برچسبهایی چون «خائن» و «سازشکار» بر یک خادم ادب و فرهنگ، ذهن نسل آینده را نسبت به همۀ آثار او مسموم میکند و جامعه را از سرمایههای فرهنگی اندکش محروم میسازد. سخن پایانیاش این است: «ما در یک مبارزۀ فرهنگی دیرسال در کشورمان هستیم علیه تبعیض، زبانستیزی و فرهنگستیزی حاکم. سربازان و بلکه افسران خود را زخمی نسازیم.»
هر سه نکتۀ کاظمی یک نخ مشترک دارد: سند بهجای خاطره، محتوا بهجای عدد و شخص، و پاسداری از سرمایۀ فرهنگیای که به گفتۀ او چندان فراوان نیست.
منبع: محمدکاظم کاظمی




