نیسار محمد از بنیادگذاران معارف ملی تاجیک بود و در سالهای نخست جمهوری، ریاست کمیسیون علمی تاجیکی را در شورای علمی دولتی جمهوری ترکستان در تاشکند بر عهده داشت. عبدالله رهنما از پروندۀ او سندی را منتشر کرده است که روی انسانی و کمتر دیدهشدۀ آن سالها را نشان میدهد.
به نوشتۀ رهنما، در پروندۀ نیسار محمد سندی مانده است که بر پایۀ آن، روز دوم نوامبر ۱۹۲۴ دزدان ناشناس در تاشکند خانۀ او را غارت کردند و همۀ داراییاش را — پول، رختخواب، لباس و دیگر اموال — ربودند. نیسار محمد که در تنگنای سخت مالی افتاده بود، در عریضهای به تاریخ ۱۵ نوامبر ۱۹۲۴ از رهبری شورا خواست دستکم ۲۰۰ روبل به او کمک شود. در ترجمۀ تاجیکی عریضهاش آمده است: «روز دوم نوامبر سال جاری خانۀ مرا دزدان غارت کرده، تمام پول، رختخواب، لباس و داراییهای دیگرم را ربودهاند. از این سبب در حالت نهایت مشکلی مالی قرار گرفته، خواهش میکنم که برای بنده دستکم در حجم ۲۰۰ روبل کمک نمایید». اما یادداشت اداری زیر عریضه کوتاه و تلخ است: «به سبب نبودن مبلغ، درخواست رفیق نیسار محمدوف رد کرده شد». رهنما میافزاید که غارت خانۀ رئیس کمیسیون تاجیکی در آن روزهای حساس میتوانست هم ماهیت جنایی داشته باشد و هم آهنگ سیاسی.
این سند کوچک، بهای انسانی ساختن یک دولت تازه را نشان میدهد: در همان هفتههایی که قرارهای تأسیس تاجیکستان یکی پس از دیگری امضا میشد، یکی از سازندگان معارف آن، پس از غارت خانهاش، از گرفتن ۲۰۰ روبل کمک هم محروم ماند — چون خزانه خالی بود.
شرح تصویر: سند عریضۀ نیسار محمد در پروندۀ او، تاشکند، نوامبر ۱۹۲۴.
منبع: عبدالله رهنما




