پنج سال کار مشترک سینماگران تاجیکستان و اوزبکستان سرانجام به پرده رسید: فیلم تاریخی «درخشش اختران: جامی و نوایی» روز ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ در سینمای «وطن» دوشنبه به نمایش درآمد؛ فیلمی دربارۀ دوستی مولانا عبدالرحمن جامی، شاعر بزرگ پارسیگوی هرات، و امیر علیشیر نوایی، شاگرد و دوست جوانترش که بنیانگذار ادبیات ترکی چغتایی شمرده میشود. این نمایش چند بار، از جمله از نوروز امسال، عقب افتاده بود.
تصمیم ساخت فیلم در سال ۲۰۲۱، در دیدارهای رئیسان جمهور دو کشور گرفته شد و هدفش از همان آغاز تنها بازسازی یک برهۀ تاریخ نبود: دو کشور همسایه که میراث فرهنگی مشترکشان سدهها درهم تنیده است، این بار آن میراث را با هم و در یک قاب روایت میکنند. هر دو کشور حقوق مؤلفی برابر بر فیلم دارند و نسخۀ آن به دو زبان ساخته شده است: تاجیکی برای تاجیکستان و اوزبیکی برای اوزبکستان، با زیرنویسهای روسی و انگلیسی.
داستان در خراسان و ماوراءالنهر سالهای ۱۴۶۹ تا ۱۴۹۲ میگذرد، در هرات و استرآباد. سلطان حسین بایقرا برای استواری دولتش به دو اندیشمند بزرگ روزگار تکیه میکند و در مرکز روایت، رابطۀ استاد و شاگردی جامی و نوایی است: شعر، عرفان و دسیسههای دربار در کنار هم. نقش جامی را قربان صابر، هنرمند مردمی تاجیکستان، بازی میکند؛ نقشی که نخست به محمدسعید شاهییان، رئیس تاجیکفیلم، سپرده شده بود و پس از بحثهای عمومی به صابر رسید. نقش نوایی را الهام بردییف، بازیگر اوزبک، و نقش حسین بایقرا را البک فیضییف بازی میکنند.
ابعاد تولید خود گواه همین همکاری است: دو کارگردان، فیضالله فیض از تاجیکستان و دلمراد مساعدوف از اوزبکستان؛ چهار فیلمنامهنویس و چهار طراح صحنه؛ و هشت دانشمند که دو سال تنها روی رابطۀ جامی و نوایی کار کردند و بیش از ۱۴۰۰ منبع تاریخی را بررسی کردند. ۸۲ بازیگر نقشهای اصلی را بازی کردهاند، ۴۱ تن از هر کشور؛ از سوی تاجیکستان ۱۷۸ بازیگر نقشهای فرعی و ۱۰۵۰ تن در صحنههای جمعی نیز بودهاند. نزدیک به ۱۱۰۰ دست لباس تاریخی و بیش از پنج هزار شیء صحنه ساخته شد و تنها صحنۀ بازار قلعۀ حصار با ۶۰۰ نفر فیلمبرداری شد. چهل درصد فیلم در تاجیکستان (دوشنبه، حصار، خجند و قایراققوم) و شصت درصدش در اوزبکستان (سمرقند، بخارا و تاشکند) گرفته شده است. از هزینۀ تولید، تاجیکستان ۱۳٫۲۶ میلیون سومونی (۱۱٫۸ میلیونش از بودیجۀ دولت) و اوزبکستان ۲٫۵ میلیون دالر پرداختهاند.
فیلم دو ساعت و ۲۴ دقیقه است و پیش از نمایش عمومی، در سومین دورۀ جایزۀ سینمایی «تاج سمن» جایزۀ بزرگ بهترین فیلم را گرفته است. سازندگان میگویند از پنج ساعت مادۀ فیلمبرداریشده میتوان رشتهای ۱۰ تا ۱۲ قسمتی هم ساخت، اما هنوز تصمیمی در آن باره گرفته نشده است. نمایش فیلم در سینماهای هر دو کشور با حضور بازیگران برنامهریزی شده، هرچند تاریخ نمایش در اوزبکستان هنوز روشن نیست.
«درخشش اختران» را میتوان کوششی آگاهانه برای نزدیککردن دو ملت خواند: میراثی که یکی از دو قهرمانش به پارسی سروده و دیگری به ترکی و پارسی، امروز به سرمایهای مشترک بدل شده است که دو دولت و دو سینما آن را با هم، با بازیگران و بودجه و زبانهای هر دو سو، بازمیسازند. دوستی جامی و نوایی در سدۀ پانزدهم نمونهای از گفتوگوی دو زبان در یک فرهنگ بود؛ این فیلم همان گفتوگو را پنج سده بعد، این بار میان دو ملت، از سر میگیرد.
منبع: گزارشهای آسیهپلاس و اوستا (تاجیکستان) و آژانس سینمایی اوزبکستان




