سلسلۀ اسناد سرشماری سال ۱۹۱۴ امارت بخارا که عبدالله رهنما منتشر میکند، این بار به املاکداری لب آب در بیکیگری قراتگین میرسد — ناحیهای در منطقۀ رشت که امروز با نام تاجیکآباد شناخته میشود.
این نشر در پی بحثی آمده است که بر پایۀ فهرست دههای قراتگین در یادداشتهای گ. ارندارنکو، افسر و پژوهشگر روسی سدۀ نوزدهم، آغاز شده بود. رهنما برای تکمیل آن بحث، سند رسمی سرشماری «سال نهنگ ۱۳۳۴» (۱۹۱۴ میلادی) را پیش میگذارد: فهرست دههای املاکداری لب آب که دارالحکومۀ ولایت قراتگین آن را مهر و تصدیق کرده و به دفتر قوشبیگی امارت بخارا فرستاده است. بر پایۀ این سند، لب آب در آن سال ۷۰ ده و ۲۵۳۹ خانه داشت. سرشماری ۱۹۱۴ به فرمان امیر سعید عالمخان در سراسر امارت برگزار شد و اسناد بهجامانده از آن از نادرترین و باارزشترین مأخذهای رسمی موجود دربارۀ نام شهرها و دههای بخارای شرقی و شمارۀ جمعیت آنها در آن دوره به شمار میروند.

کنار هم گذاشتن فهرست ارندارنکو از سدۀ نوزدهم و سند رسمی ۱۹۱۴، برای تاریخ آبادیهای رشت تصویری پیوسته میسازد: کدام دهها دیرینهاند، کدام در این میان پدید آمدهاند و جمعیت منطقه در آستانۀ سدۀ بیستم چه اندازه بوده است.
شرح تصویر: حیاط و گذری در بخارا در سالهای نزدیک به آن سرشماری، با مردی نشسته در کنار آن؛ عکس رنگی پروکودین-گورسکی (۱۹۰۵–۱۹۱۵).
منبع: عبدالله رهنما




