یونسکو سومین پنجشنبۀ ماه نوامبر هر سال را «روز جهانی فلسفه» نامیده است؛ روزی که در سال ۲۰۲۶ بر ۱۹ نوامبر افتاده است. عبدالبشیر فکرت، استاد دانشگاه، در آستانۀ همین روز یادداشتی نوشته و در آن از کنفرانسی در ژنو دربارۀ ابنسینا، فیلسوف و پزشک نامدار (۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی)، روایت کرده است؛ روایتی که از یک مشاهدۀ زبانی آغاز میشود و به پرسشی بنیادی دربارۀ نسبت ما با میراث عقلی خود میرسد.
فکرت مینویسد در آن کنفرانس «شش یا هفت تن از اساتید و پژوهشگران تاجیکستان سخن گفتند، در حالیکه از ایران و افغانستان فقط دو نفر سخنرانی داشتند» و آنچه کنجکاوی او را برانگیخت این بود که همۀ سخنرانان تاجیکستانی به زبان روسی سخن گفتند. او در سالن غذاخوری از استاد سلیمانی، کهنسالترین و محترمترین چهرۀ آن جمع، پرسید که آیا فارسی ـ تاجیکی ظرفیت بیان مفاهیم فلسفی را ندارد یا دلیلی دیگر در کار است. پاسخ، به روایت او، روشن بود: سخنرانی به روسی نه از ناتوانی زبان، بل به درخواست سفارت تاجیکستان در ژنو بود که دلیلش را نبود مترجم فارسی ـ تاجیکی گفته بود. فکرت میافزاید که در تاجیکستان نهادهای مشخصی در زمینۀ فلسفۀ ابنسینا فعالاند، از جمله یک نهاد پژوهشی ابنسینا که شماری از اعضای آن در همان کنفرانس حضور داشتند.
بخش پایانی یادداشت او رنگ حسرت دارد: سرنوشت دانش و علوم عقلی و فلسفی در کشورش را «رقتبار» میخواند و مینویسد این ادعا که «ابنسینا بلخی است، از گذشتههای دور در گوشهای ما طنینانداز است، اما اینکه ما غیر از وابستگی عاطفی و احساسی، چه تعلق دیگری با این نابغۀ تاریخ داریم، هنوز سوالیۀ بسیار بزرگی است». جزئیات کنفرانس ژنو در این نوشته، گزارش دستاول خود اوست و به همان صورت به او نسبت داده میشود؛ تاریخ روز جهانی فلسفه و چارچوب آن با اسناد یونسکو سازگار است.
در تأیید این یادداشت باید گفت تمایزی که فکرت میان «ظرفیت زبان» و «تصمیم نهادی» میگذارد، دقیق و مهم است: روسی سخن گفتن استادان تاجیک در ژنو را نباید به حساب زبان فارسی گذاشت؛ زبانها به اندازۀ نهادهایی که پشتشان میایستد ــ دانشگاه، سفارت، مترجم و نهاد پژوهشی ــ در مجامع جهانی حاضر میشوند و تاجیکستان، با همۀ محدودیتهایش، برای ابنسینا نهاد ساخته است. پرسش پایانی او نیز پرسشی است که هر جامعۀ وارث یک میراث بزرگ باید از خود بپرسد: تعلق واقعی به ابنسینا با ادعای زادگاهش ثابت نمیشود؛ با خواندن، آموختن و نهاد ساختن برای فلسفه ثابت میشود.
شرح تصویر: تصاویری از کنفرانس ابنسینا در ژنو؛ عکس پیوست نوشتۀ نویسنده.
منبع: عبدالبشیر فکرت




