«سراجالتواریخ» فیضمحمد کاتب هزاره، تاریخ رسمی چهارجلدیای است که به دستور امیر حبیبالله خان در درون ارگ کابل نوشته شد و دورۀ دراز تاریخ کشور را از بنیانگذاری دولت درانی به دست احمدشاه تا روزگار خود امیر در بر میگیرد. جلد سوم آن، که رویدادهای امارت عبدالرحمان خان و بهویژه جنگهای او با هزارهها را ثبت کرده است، سندی است که هیچ پژوهشگر تاریخ معاصر افغانستان خود را از آن بینیاز نمیداند. ایوب آروین، روزنامهنگار پیشین بیبیسی و رادیو اروپای آزاد، در صفحهاش رشتهیادداشتهایی را دربارۀ کاتب و این کتاب آغاز کرده و در پیشدرآمد آن، هم انگیزۀ این کار را شرح داده و هم پیوند شخصی خود را با این اثر باز گفته است.
به نوشتۀ آروین، آمادهسازی این یادداشتها به سبب بیماری و درگذشت برادرش چند هفته به درازا کشید و اکنون بهتدریج در چند بخش منتشر میشود. موضع آغازین او روشن است: کاتب و سراجالتواریخ «نیازی به دفاع کسی ندارند»؛ آنها در جامعۀ علمی جا افتادهاند و آنچه او را به نوشتن واداشته، گفتوگوهایی است که اخیراً دربارۀ کاتب راه افتاده است. او میگوید از نوجوانی با این کتاب سروکار دارد، خود آن را خوانده و بسیاری از موضوعهایش را با توضیحات پدرش، که اطلاعات گستردهای داشت، درک کرده است.
بخش شخصی این پیشدرآمد، پیوند خانوادگی او با محتوای کتاب است. به روایت او، در پی لشکرکشی عبدالرحمان به هزارهجات و اسارت محمدنبی بیگ و خانوادهاش، از آن خانوادۀ پرجمعیت تنها یک پسر کوچک زنده ماند؛ کودکی که هنگام اسارت در سال ۱۲۷۲ خورشیدی دوازده سال داشت و ده سال بعد، در ۱۲۸۲، به فرمان امیر حبیبالله آزاد شد و امروز دهها خانواده از فرزندان همان کودکاند. آروین مینویسد سردرآوردن از زندگی پدربزرگش، محمدحسین بیگ، بدون سراجالتواریخ برایش ناممکن است: هرچند نامی از او در کتاب نیامده، رویدادهای مرتبط با زندگی او — اسارت و انتقال به زندان شیرپور، پیکار پس از آزادی برای پس گرفتن زمینهای پدری و کوشش تا روزگار امانالله خان برای بازگرداندن آوارگان دایزنگی — در این کتاب مستند شده است. عکس پیوست این نوشته، پدربزرگ او را در کنار خود فیضمحمد کاتب نشان میدهد.
در ارزیابی بیطرفانه، این پیشدرآمد چارچوب رشته را از همان آغاز مشخص میکند: این یادداشتها دفاعیه نیستند، خوانشاند؛ خوانش مردی که از یک سو خوانندۀ حرفهای متن است و از سوی دیگر، از بازماندگان همان رویدادهایی که متن ثبت کرده است. ارزش و همزمان حساسیت این رشته در همین دوگانگی است و بخشهای بعدی نشان خواهند داد که نویسنده با سند، نه با عاطفه، سخن میگوید یا نه.
شرح تصویر: محمدحسین بیگ، پدربزرگ نویسنده (راست)، در کنار فیضمحمد کاتب، نویسندۀ سراجالتواریخ.
منبع: ایوب آروین




