با کشته شدن یزدگرد سوم، واپسین شاه ساسانی، در سال ۶۵۱ میلادی در نزدیکی مرو، سلسلۀ ساسانی پس از بیش از چهار سده فرمانروایی فروپاشید؛ اما داستان خاندان او در همانجا پایان نیافت. پسرش پیروز، که در منابع چینی «بیلوسی» خوانده شده، نخست در طخارستان ــ سرزمین دو سوی جیحون در شمال افغانستان امروز ــ پناه گرفت و سپس راه دربار تانگ در چین را در پیش گرفت. بیشتر آنچه از این شاهزادۀ تبعیدی میدانیم از دو سالنامۀ چینی، «کتاب کهن تانگ» و «کتاب نو تانگ»، بر جای مانده و پژوهش متئو کومپارتی در دانشنامۀ ایرانیکا، زیر عنوان «واپسین ساسانیان در چین»، همین روایتها را بررسی کرده است. عزیز آریانفر در یادداشت تازهاش گزیدهای از این سرگذشت را، برگرفته از کتاب «تاریخ ده هزار سالۀ ایران» عبدالعظیم رضایی (چاپ ۱۳۷۳، صفحۀ ۱۴۶)، پیش روی خوانندگان گذاشته است.
به روایت این گزیده، پس از مرگ یزدگرد، پیروز خود را شاه ایران خواند و فغفور چین او را به رسمیت شناخت. او در کوههای طخارستان، در کنار جیحون، ماند و در اندیشۀ گرد آوردن سپاهی برای جنگ با اعراب بود؛ اما فغفور از یاری نظامی او سر باز زد و این پادشاه طخارستان بود که به او کمک کرد و شاهیش را به رسمیت شناخت. گزیده میگوید در سال ۶۶۱ میلادی، دولت چین پس از شکست ترکان، سرزمینی به نام ایران پدید آورد و پادشاهی آن را به پیروز سپرد؛ سرزمینی که جایش روشن نیست و برخی آن را در انتهای سیستان و گروهی در نزدیکی جیحون پنداشتهاند. پیروز سرانجام زیر فشار حملههای اعراب به چین گریخت و در سال ۶۸۴ میلادی فغفور به او اجازه داد در چانگآن آتشکدهای بسازد. پسرش نرسی ــ که نامش به چینی «نینیش» آمده ــ به طخارستان رفت و برای پس گرفتن ایران تلاش بسیار کرد، اما سرانجام ناامید به چین برگشت.
در سنجش تأییدی این گزیده، هستۀ روایت با سالنامههای تانگ و پژوهش ایرانیکا سازگار است: فرستادگان پیروز در سالهای ۶۵۴ و ۶۶۱ میلادی برای درخواست یاری به دربار تانگ رفتند؛ در ۶۶۱ میلادی «فرمانداری نظامی پارس» در شهر جیلینگچنگ برپا شد و پیروز فرماندار آن گشت و در فبروری ۶۶۲ میلادی لقب «شاه پارس» گرفت؛ او میان سالهای ۶۷۰ تا ۶۷۴ میلادی خود به دربار تانگ رسید و لقب سپهسالاری گرفت؛ و پسرش نرسی در سال ۶۷۹ میلادی با همراهی فرستادۀ چین راهی غرب شد و نزدیک بیست سال در طخارستان با اعراب جنگید تا در سال ۷۰۷ میلادی به چانگآن بازگشت. دو نکته از گزیده نیازمند دقت است: آنچه «کشوری به نام ایران» خوانده شده، در اصل فرمانداری نظامی پارس زیر پوشش تانگ بود و جای جیلینگچنگ هنوز میان پژوهشگران محل گفتوگوست ــ زرنج در سیستان یا جایی در طخارستان؛ و سال ۷۲۹ میلادی، که در گزیده پایان عمر نرسی دانسته شده، در منابع سال حضور خسرو، از دیگر نوادگان یزدگرد، در محاصرۀ کمرجه در کنار ترگشهاست و مرگ نرسی را سالهای ۷۰۸ یا ۷۰۹ میلادی نوشتهاند. خود دو سالنامۀ تانگ نیز در اینکه بیست سال اقامت در طخارستان از آن پیروز بود یا نرسی، با هم اختلاف دارند. با این دقتها، ارزش یادداشت در زنده کردن برگی فراموششده از تاریخ است: واپسین کوشش خاندان ساسانی برای بازگرداندن تاج، نه در ایران، که در طخارستان و در سایۀ دربار چین ــ و یادگار آن تا امروز نیز بر جای است، از جمله تندیسی در آرامگاه چیانلینگ که پژوهشگران آن را از آن پیروز سوم یا پسرش نرسی میدانند.
شرح تصویر: تندیس سنگی یکی از ۶۱ مقام خارجی در آرامگاه چیانلینگ چین؛ پژوهشگران آن را به پیروز سوم یا پسرش نرسی نسبت میدهند، از ویکیمدیا کامنز.
منبع: عزیز آریانفر




