سازمان جوانان مسلمان، که اسلام‌گرایی اخوانی در افغانستان از آن برخاست، در اواخر دهۀ ۱۹۶۰ در دانشگاه کابل شکل گرفت. پژوهش دانشگاهی مرجع در این زمینه ــ کتاب «پیش از طالبان» دیوید بی. ادواردز (انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۲۰۰۲) ــ از همان آغاز تصریح می‌کند که روایت‌های خاستگاه این سازمان، بسته به وابستگی سیاسی راوی، با یکدیگر فرق دارند؛ آنچه بر سرش توافق نسبی هست این است که دانشجویان مسلمان از حدود ۱۹۶۶ ـ ۱۹۶۷ در دانشگاه گرد هم می‌آمدند و سازمان در ۱۹۶۹ رسماً بنیاد گذاشته شد و عبدالرحیم نیازی، دانشجوی دانشکدۀ شرعیات، چهرۀ محوری و رهبر کاریزماتیک آن بود تا آن‌که در ۱۹۷۰ درگذشت. اکنون عبدالرب‌الرسول سیاف، از بنیادگذاران آن جریان، در گفت‌وگویی با الجزیرۀ عربی روایت خود را از آن روزها گفته است و فردوس کاوش، نویسنده و پژوهشگر، در نوشته‌ای تازه تناقضی را در همین روایت نشان داده است.
کاوش نخست روایت سیاف را خلاصه می‌کند: به گفتۀ سیاف، غلام محمد نیازی، رییس دانشکدۀ شرعیات، در ۱۹۶۳ پس از بازگشت از الازهر قاهره حلقه‌ای از دانشجویان و استادان را گرد خود جمع کرد و اندیشۀ اسلام‌گرایی اخوانی را به آنان شناساند؛ این حلقه در ۱۹۶۷ به شبه‌سازمانی با ۱۴ دانشجوی شرعیات بدل شد و در ۱۹۶۸ موجودیتش علنی گشت؛ و خود سیاف، برهان‌الدین ربانی و وفی‌الله سمیعی در هستۀ نخستین بودند. در برابر آن، روایت گلبدین حکمتیار است که بنیادگذاری را به بهار ۱۹۶۹ می‌برد: روزی بارانی که او با ۱۲ دانشجو از دانشکده‌های گوناگون، به تشویق غلام محمد نیازی، سازمان را بنیاد گذاشت و عبدالرحیم نیازی در رأس آن برگزیده شد.
تناقضی که کاوش نشان می‌دهد در پیوند این دو روایت است. سیاف می‌گوید در همان روز ۱۹۶۸ که سازمانشان را علنی کردند، خبر رسید که دانشجویان انجنیری ــ از جمله حکمتیار ــ نیز حلقۀ جداگانه‌ای ساخته‌اند و خواستار همکاری‌اند؛ آن‌ها عبدالرحیم نیازی را با دو تن دیگر برای گفت‌وگو و هماهنگی نزد آن حلقه فرستادند. این سخن یعنی حلقۀ حکمتیار، سیف‌الدین نصرتیار و حبیب‌الرحمان نجرابی موجودیتی مستقل داشت. اما سیاف در ادامۀ همان گفت‌وگو می‌گوید عبدالرحیم نیازی در رأس حلقه‌ای بود که حکمتیار عضو آن بود. پرسش کاوش روشن است: «اگر عبدالرحیم نیازی در راس آن حلقه بود، چرا برای گفت‌وگو با آنان فرستاده شده بود؟» ابهام دوم، نقش خود غلام محمد نیازی است: سیاف استقلال دو حلقه را تأیید می‌کند، اما روشن نمی‌سازد که نیازیِ بزرگ از وجود حلقۀ انجنیری بی‌خبر بود یا در هر دو سو دست داشت. کاوش می‌نویسد معلوم نیست قسمت‌های آیندۀ گفت‌وگو این گره‌ها را باز می‌کند یا نه، و در پایان یادآور می‌شود که بر خلاف حکایت تأسیس حزب دموکراتیک خلق ــ که نسبتاً روشن و مستند است و بر سرش اجماع نسبی هست ــ از حکایت تأسیس اسلام‌گرایی اخوانی تا امروز ابهام‌زدایی و تناقض‌روبی نشده است. خود او تصریح می‌کند که نوشته‌اش بر فرض درستی ترجمۀ فارسی سخنان سیاف استوار است که در رسانه‌های اجتماعی منتشر شده است.
در ارزیابی بی‌طرفانه، مشاهدۀ مرکزی کاوش با ادبیات دانشگاهی سازگار است: ادواردز نیز روایت‌های خاستگاه را وابسته به جناح راوی می‌داند و تنها بر گردهمایی‌های ۱۹۶۶ ـ ۱۹۶۷ و تأسیس رسمی ۱۹۶۹ توافق می‌بیند؛ و در روایت‌های شفاهی‌ای که او گرد آورده، عبدالرحیم نیازی محور گردهمایی نخست معرفی می‌شود ــ نکته‌ای که در آن یک مورد، به روایت حکمتیار نزدیک‌تر است تا به بخش «فرستادن نیازی برای گفت‌وگو» در روایت سیاف. با این همه، سنگینی تناقضی که کاوش یافته به درستی ترجمۀ فارسی گفت‌وگو بسته است ــ قیدی که خودش منصفانه آورده است ــ و چون گفت‌وگوی سیاف هنوز ادامه دارد، داوری نهایی دربارۀ روایت او را باید به پایان آن وانهاد. آنچه می‌ماند، پرسشی تاریخی است که پس از بیش از نیم قرن هنوز پاسخ مستند و یگانه‌ای ندارد.
منبع: نوشتۀ فردوس کاوش
