سلسلۀ «گفت‌وگو»
پژوهش‌های نایل و ضرورت بازگشت به او
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت دوم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: نایل بخشی از عمرش را در ادارات افغانستان، به عنوان کارمند، صرف کارهای اداری کرد. مدتی در دانشگاه کابل درس داد و سپس سیزده سال هم عضو اکادمی علوم افغانستان بود و در این مدت و پس از آن‌که بازنشسته شد، کارهای علمی و پژوهشی انجام داد. می‌خواهم بپرسم، پژوهش‌های نایل چه ویژگی‌هایی دارند و این آثار از چه نگاهی حایز اهمیت‌اند؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: به‌درستی نشان داده شده که کارهای نایل را می‌توان به دو بخش تقسیم نمود: تحقیق در ادبیات زبان فارسی و هزاره‌شناسی. به نظر من، بعد از خال‌محمد خسته، حسین نایل بزرگ‌ترین تذکره‌نویس سدۀ چهاردهم هجری خورشیدی است. کتاب‌های «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» و «سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» گواه این ادعایند. نایل در این دو اثر از سر زدن به هیچ منبعی فروگذار نشده و در عین پایبندی به اصول تحقیق نوین، به سنت تذکره‌نویسی و به کارگیری نثر رنگین ـ که لازمۀ آن فن ادبی است ـ عنایت داشته است. به نظر من، اگر نایل زنده می‌ماند و تاریخ ادبیات فارسی سدۀ چهاردهم افغانستان را می‌نوشت، اکنون دورۀ کاملی از «تاریخ ادبیات افغانستان» می‌داشتیم.
اما در عرصۀ هزاره‌شناسی، مهم‌ترین ممیزۀ کار نایل در بی‌طرف بودن او و در منصف بودنش حین صدور حکم می‌تواند باشد. نایل در این عرصه ـ در مقایسه با معاصرانش ـ امتیاز دارد. شاید قضاوت دربارۀ «تبار هزاره» و «تاریخ اجتماعی ـ سیاسی هزاره» دو معیار بسیار مناسب برای آزمایش این قضاوت باشد. البته داده‌های نوینِ آثار هزاره‌شناسی نایل بسیار و معتنابه است که این، خود امتیاز دیگر کارهای او می‌تواند باشد.
عصمت الطاف: چرا به نایل و کارها و نوشته‌های او بازگردیم و به باور شما، بازگشت به نایل چقدر می‌تواند ما را در فهم گذشته و حال یاری رساند؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: من عمداً از بحث در مورد تبارشناسی و تاریخ سیاسی هزاره ـ که در سؤال قبلی مطرح بود ـ خودداری کردم؛ چون جای پرداختن به آن را در پاسخ به این سؤال می‌بینم.
جامعۀ روشنفکر هزاره سال‌هاست که دچار چنددستگی و انقطاب می‌باشد. نخبگان فکری در ارائۀ روایت واحد از چیستیِ هزاره اتفاق نظر ندارند. هویت هزاره میان «مغول‌هایی که قبل از تاریخ به ارگنه‌قون آمده‌اند» (چنان‌که محمدافضل ارزگانی ادعا می‌کند) تا «فرزندان بلافصل چنگیزخان» و تا «بومیان ایرانی که با مغول‌ها، ترک‌ها، تاتارها، سغدی‌ها و سایر گروه‌های قومی و نژادی اختلاط نموده‌اند»، یا چنان‌که عباس دلجو می‌گوید، «انسان هزاره» نوع مستقل انسانی است که بدون اختلاط با انسان‌های اطرافش رشد کرده تا به اینجا رسیده، در نوسان است.
به نظر من، نایل سال‌ها پیش از این نظریه‌پردازی‌ها، حرف روشن و خلل‌ناپذیری را روایت کرده بود: «صرف نظر از اعتقاد بعضی از گزارشگران ـ که هزاره را بازماندۀ یکی از مهاجمین معروف می‌پندارند ـ گروهی از دانشوران، پیشینه و سرشت و سرنوشت آنان را با تاجیکان یکی می‌دانند» (سایه‌روشن‌هایی از جامعۀ هزاره، صص ۲۸ و ۲۹).
نایل بعد از نقل دیدگاه‌های میخایل ویر آلمانی، دکتر جاوید، دکتر عمر صالح، موسیو فوشۀ فرانسوی و کنت کورس که همه بر سابقۀ حضور مردمانی که پدران و اسلاف هزاره‌ها بوده‌اند تأکید دارند، چنین می‌نویسد: «از اظهارات موسیو فوشه دربارۀ مسئلۀ اتنیک و سابقۀ اقامت هزاره‌ها در سرزمین هزاره‌جات و نیز اشارات میخایل ویر، دانشمند زبان‌شناس آلمانی، در این باره، و یادکردهای پژوهشگرانی ـ از جمله پوهاند عبدالحی حبیبی ـ و شواهد عقلی و نقلی دیگر که تمامیت آن‌ها در اینجا میسر نیست، سستی گفتار پندارگرایان آشکار می‌گردد و دیوارهای سست‌بنیاد اعتقاد آنان به فرسایش و فروریزی مواجه می‌شود و دیرینگی و پیشینگی و دورنمای حیات اجتماعی و موجودیت و اسکان هزاره‌ها در ساحۀ مورد بحث، بیشتر به روشنی می‌آید.» (ص ۳۱).
من هیچ‌گاه در پی مقایسۀ خود با استاد نایل نبوده‌ام؛ به قول ادوارد براون که دربارۀ علامه شبلی می‌گوید: «او از اهل بیت است»، نایل در موضوع هزاره‌شناسی دانشی عظیم دارد.
بنده در مقدمۀ کتاب «تبار و زبان مردم هزاره» گفتم که «مغولی و ترکی دانستن هزاره با بومی بودن او در تضاد است». سخن همان است که نایل گفت: «دیرینگی، پیشینگی و دورنمای حیات اجتماعی و موجودیت اسکان هزاره‌ها در ساحۀ مورد بحث، بیشتر به روشنی می‌آید».
اخیراً موجی از نفرت و دویی‌پنداری میان برخی از ناآگاهان هزاره و تاجیک در صفحات مجازی برانگیخته شد و چندان که خواهی آب مراد به آسیاب دشمن مشترک هردو ریخته شد. در واقع، این موج را کسانی به راه انداخته بودند که از راه «به‌هم انداختن تاجیک و هزاره» امرار معاش می‌کنند. اگر روشنفکران هردو جامعه کمر همت ببندند و با تکثیر و تبلیغ آثار و افکار امثال نایل، یگانگی هویتی هزاره و تاجیک را به نمایش بگذارند، نه دشمنان این دو طایفه موفق به به‌هم‌اندازی آنان می‌شوند و نه دوستان نادان آنان به بیهودگی در آتش نفاق می‌دمند.
باید دانست که از هر دو سو، دو دسته از مردم آگاهانه به اختلاف میان تاجیک و هزاره دامن می‌زنند: ملایان نادان و نژادپرستان ناآگاه. دستۀ اول روایت‌های مختلف تاریخی را مقدس می‌شمارند و دستۀ دوم به بزرگ‌نمایی و حتی معصومیت رهبران سیاسی می‌پردازند.
ادامه دارد
