جریدۀ انیس از پیشگامان مطبوعات افغانستان است که در ۱۹۲۷ به دست محیی‌الدین انیس در کابل بنیاد گذاشته شد و در دورۀ نادرشاه از جراید خواندنی کشور بود. محمدایوب عظیمی برگه‌ای از شمارۀ ۳۲ این جریده (صفحۀ ۱۶، دوشنبه ۲۰ قوس ۱۳۱۱، برابر با ۱۱ دسامبر ۱۹۳۲) را منتشر کرده است که گزارشی است از روزگار سیک‌های مقیم کابل ــ جامعه‌ای از بازرگانان و پیشه‌وران هندو و سیک که بخشی از آنان تازه از هند به افغانستان آمده بودند و کابل بخشی از زندگی شهری آنان بود.
گزارش انیس با این گزاره آغاز می‌شود که افغانستان، همسایۀ نزدیک هندوستان، «مأوای مهاجرین هندوستان» است و حکومت با مهاجران هندی «به کمال همدردی» رفتار می‌کند و آنان را «برادران هندی» می‌خواند؛ تا آن‌جا که افغانستان «وطن ثانی» مهاجران حساب شود. اما محور گزارش، دودستگی خود سیک‌های کابل است: دو پارتی رقیب، یکی به سرکردگی گرمک سنگه ــ بازرگانی که در کابل زندگانی پرآسایشی داشت ــ و دیگری به رهبری هرنام سنگه، در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده و «هنگامه‌ای در بین خودها برپا نموده» بودند. جریده می‌نویسد حکومت، برای جلوگیری از زیانی که این کشمکش به منافع افغانستان می‌رساند، سرکردگان هر دو پارتی را از کشور خارج کرد. نتیجه‌گیری سردبیری آن روز روشن است: «هیچ مملکتی در دنیا همچو چیزی را قبول کرده نمی‌تواند که از مهمان خود نسبت به خویش جور و جفای بی‌موجب را متحمل شود» و «ترقی افغانستان برای هندوستان نافع است نه مضر».
عظیمی در پایان برگه، یادداشت کوتاهی از خود افزوده که خوانش امروزین سند را جهت می‌دهد: او یادآور می‌شود که محمد نادرشاه خود زاده و پروردۀ دیره‌دون هندوستان بود، اما سیک‌ها و هندوهای مقیم کابل در همان جریده «مهاجر هندوستانی» خوانده می‌شوند.
ارزش نشر چنین برگه‌هایی در این است که سند دست‌اول روزگار خویش‌اند: هم زبان رسمی مطبوعات دورۀ نادرشاهی را نشان می‌دهند، هم از حضور و کشمکش درونی جامعه‌ای می‌گویند که در تاریخ اجتماعی کابل کمتر دیده شده است. تناقضی که عظیمی با یادداشت خود پیش می‌کشد نیز از خود سند برمی‌خیزد: برچسب «مهاجر» در آن روزگار، چنان‌که این برگه نشان می‌دهد، گزینشی به کار می‌رفت.
منبع: نوشتۀ محمدایوب عظیمی
