سلسلۀ «گفت‌وگو»
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت چهارم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: شما آثار نایل را خوانده‌اید؛ برداشت‌ها و یافته‌های شما از آثار نایل چیست؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: (ادامۀ پاسخ) و اما پیش از گذشتن به بخش سومِ کتاب «سرزمین و رجال هزاره‌جات»، حیف است که از اثر عظیم نایل زیر نام «مسائل هزاره» در پنج جلد، ذکری به عمل نیاورم. جلد اول این کتاب، مجموعۀ مقالاتی است که نایل خود نوشته و یا از آثار خارجی ترجمه کرده است. او خود دربارۀ این مجلد می‌گوید: «… این مجموعه از لحاظ تنوع مطالب و زیادت معلومات و نظرات افراد خبیر دربارۀ هزاره‌جات، از هر کتاب مستقلی، جامع‌تر و سودمندتر به حساب می‌آید و بر متتبعان، مرجع معتبر و قابل اعتمادی شمرده می‌شود».
دربارۀ جلد دوم ـ که شاهکاری است از لحاظ دقت و امانت ـ نایل می‌نویسد: «مقالات و گزارش‌های این جلد از کتاب‌های چاپی و نسخه‌های دست‌نویس و مجلات و روزنامه‌ها و جراید اقتباس گردیده و نیز در پاره‌ای از نوشته‌ها و تفسیرهای چاپ‌نشده با آن یکجا ساخته شده‌اند که نشان‌دهندۀ تنوع بیشتر مطالب در جلد دوم است.»
مجلد سوم، دربرگیرندۀ مقالاتی است که عمدتاً از منابع خارجی توسط دوستان ترجمه شده، در اختیار او قرار گرفته‌اند؛ از آن جمله است: «گزارش سفر چارلس میسن در بهسود و بامیان، با رویداد قتل میر یزدان‌بخش و قسمت هزاره‌ها در کتاب «منگول‌آف افغانستان» نوشتۀ شورمان ـ که توسط انجینیر محمداکرم گیزابی صورت پذیرفته ـ از اهمیت بسزایی برخوردار است».
درخور ذکر می‌دانم که من در تحریر مقالۀ «میر یزدان‌بخش بهسودی» که در فصل «ممالک مقبوضۀ افغانستان» کتاب «خراسان‌نامه» درج گردیده، از ترجمۀ مذکور استفاده کرده‌ام.
جلد چهارمِ «مسائل هزاره» را «صرف نظر از چند مقاله و گزارش و داستان، همه نبشته‌های کوتاه، مطالب و نکات جالبِ گرفته‌شده از لابه‌لای نوشته‌های نشرشده و نشرناشده، سواد فرمان‌ها، ابلاغیه‌ها، راپورها، عرایض و خبرهای نشرشده در رسانه‌های گروهی و یادداشت‌های متفرق دیگر تشکیل می‌دهد». این مجلد، محجم‌تر از سه جلد قبلی و حاوی ۸۱۷ صفحه بوده که در فهرست اعلام، نام ۵۲۰ نفر، ۳۷۱ محل، ۵۰ خانواده و ۵۷ کتاب و روزنامه و اثر، نشان داده شده است.
جلد پنجم «مسائل هزاره» را نایل طی سال‌های ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۸ تهیه کرده است که تعداد عناوین موضوعات و مطالب آن بیش از مجلدات قبلی است.
و اما بخش سومِ «سرزمین و رجال هزاره‌جات»، «رجال و شخصیت‌ها» نام گرفته که شهرت و کارنامۀ مختصر بیش از صد تن را ـ که عموماً هزاره بوده‌اند ـ دربر گرفته است. برای کسی که بخواهد تاریخ قبل از عبدالرحمانِ افغانستان، مخصوصاً تاریخ قوم هزاره را بنویسد، بی‌گمان یکی از منابع معتبر، کتاب نایل و همین بخش سوم آن خواهد بود. این بخش را می‌توان «علم‌الرجال هزاره» نامید و حقاً که با امانت‌داری بی‌نظیر نوشته شده است.
ادامه دارد
