کتاب «دوسیه‌های افغانستان» (The Afghanistan File، چاپ ۲۰۲۱) خاطرات و اسناد شهزاده ترکی الفیصل، رییس پیشین سازمان استخبارات عربستان سعودی، از مداخلهٔ کشورش در افغانستان از تهاجم شوروی تا یازدهم سپتامبر است؛ کتابی که خلاصهٔ رسمی ناشرش نیز همان روایتی را تأیید می‌کند که این نوشته از آن آغاز می‌شود: ترکی با اجازهٔ ملک فهد درِ کعبه را به روی رهبران جهادی گشود، آنان درون کعبه گریان سوگند خوردند که دیگر با یکدیگر نجنگند، و چند ساعت بعد، در راه مدینه، در درون بس نزدیک بود به جان هم بیفتند. زمینهٔ تاریخی این روایت نیز روشن است: توافق اسلام‌آباد در ۷ مارس ۱۹۹۳، با میانجی‌گری پاکستان، عربستان سعودی و ایران، برهان‌الدین ربانی را رییس‌جمهور و گلبدین حکمتیار را نخست‌وزیر ساخت و رهبران برای تحکیم آن به مکه رفتند؛ اما توافق دیری نپایید و جنگ کابل از سر گرفته شد. با این همه، ترکی خود بازیگری ذی‌نفع در آن ماجراست، نه ناظری بی‌طرف، و خاطرات رییس استخبارات کشوری که یکی از حامیان اصلی تنظیم‌ها بود، باید با همین احتیاط خوانده شود.
محمداکرام اندیشمند نوشته‌اش را با همین بریده از کتاب ترکی آغاز می‌کند و سپس داوری خود را بر آن بنا می‌نهد. به روایت او، رهبران تنظیم‌های جهادی و فرماندهان ارشدشان دو فرصت بزرگ را از دست دادند: نخست، فرصت تشکیل حکومت اسلامی در بهار ۱۳۷۱، پس از سقوط حکومت دکتر نجیب‌الله، که «با عدم توافق و اتحاد عملی و صادقانه» و با ادامهٔ نزاع میان خودشان بر باد رفت؛ او می‌نویسد: «طا‌لبـ‌ـان نتیجۀ این تقصیر و گنهکاری آنها است که همچون تیر غیبی بر سر شان فرود آمد». فرصت دوم، به گفتۀ او، بیست سال جمهوریت بود: شرکای تنظیمی و غیرتنظیمی آن نظام، به جای ساختن دولتی پایدار، هم به کشمکش سیاسی ادامه دادند و هم در «فساد مهارناپذیر» غرق شدند، چنان‌که مشروعیت جمهوریت از جامعه و نیروهایش رخت بربست. نوشته با دو پرسش پایان می‌یابد: آیا فرصت سومی در کار خواهد بود؟ و اگر باشد، آنان که به آن دست یابند این بار چه خواهند کرد؟
در ارزیابی چالشی این تحلیل، هستۀ مشاهدۀ آن با سند تاریخی سازگار است: توافق‌های پشاور و اسلام‌آباد هر دو در عمل زود شکستند و جنگ داخلی ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۵ کابل را ویران کرد. اما توضیح اندیشمند تک‌علتی است و سه نکته را کم‌رنگ می‌گذارد. نخست، سرنوشت آن سال‌ها تنها در دست رهبران تنظیم‌ها نبود: همان توافق اسلام‌آباد زیر فشار و میانجی‌گری پاکستان، عربستان سعودی و ایران بسته شد و تنظیم‌ها سال‌ها از شبکه‌های مالی و تسلیحاتی بیرونی تغذیه می‌شدند؛ روایت ترکی، که خود از معماران آن شبکه بود، طبیعی است که بار گناه را بیشتر بر دوش افغانان بگذارد تا بر دوش حامیان بیرونی. دوم، گناهکار شمردن «بدون استثنا»ی همهٔ رهبران، تفاوت نقش و اندازهٔ مسؤولیت آنان را هموار می‌کند، هرچند خود او از «درجات متفاوت» تقصیر سخن می‌گوید. سوم، «فرصت دوم» یک بازیگر واحد نداشت: حاکمان بیست سال جمهوریت ترکیبی از رهبران جهادی، تکنوکرات‌های برگشته از غرب و شبکه‌های تازهٔ قدرت و ثروت بودند و فروپاشی آن نظام، افزون بر فساد مستندشده، به جنگ جاری، وابستگی به کمک خارجی و پناهگاه و پشتیبانی بیرونی شورش نیز بسته بود؛ و ظهور طا‌لبـ‌ـان در ۱۳۷۳ در قندهار، در میانۀ جنگ و هرج‌ومرج و با پشتیبانی منطقه‌ای، به یک علت فروکاستنی نیست. با این همه، پرسش پایانی نوشته بی‌راه نیست: تاریخ سه دهۀ گذشته نشان می‌دهد که فرصت‌ها در افغانستان کمتر از بیرون گرفته شده‌اند و بیشتر در نزاع و فساد از درون سوخته‌اند؛ اما هر فرصت تازه، پیش از هر چیز، به حساب‌رسی صادقانه از همۀ بازیگران — درونی و بیرونی — نیاز دارد، نه به روایتی که نیمۀ ماجرا را ناگفته بگذارد.
منبع: محمداکرام اندیشمند
