عزیز آریانفر در بخش تازه‌ای از سلسلۀ پژوهش «پیوست به گذشته» به ظهور تورکان در میانۀ سدۀ ششم میلادی پرداخته است؛ بخشی که بر گزیده‌های بازمانده از تاریخ مناندر پروتکتور، تاریخ‌نگار بیزانسی سدۀ ششم، و بر تاریخ‌های دودمانی چین تکیه دارد. مناندر از نزدیک‌ترین منابع هم‌روزگار برای نخستین تماس‌های بیزانس با خاقانات تورک است و چارچوب کلی روایت او — بنیادگرفتن خاقانات تورک در سال ۵۵۲ میلادی با شکست ژوژان‌ها و پدیدارشدن آوارها در مرزهای بیزانس اندکی پس از آن — با دانسته‌های پذیرفته‌شدۀ تاریخ استپ‌های اوراسیا سازگار است.
نویسنده نخست به نام و خاستگاه آوارها می‌پردازد. به گزارش او، سیمای نامعمول آوارها این بود که همانند «هون‌های دیگر» بودند، اما موهایشان را دراز و بافته نگه می‌داشتند و یوحنای افسسی نام «آوار» را برگرفته از همین موها می‌داند. تئوفان بیزانسی نیز از همانندی آنان به «هون‌های دیگر» سخن گفته و پیگولوسکایا بر همین پایه آوارها را «قبیلۀ هونی» نامیده است، هرچند در «تاریخ بیزانس» از «اردوی تورکی آوار» سخن رفته است. آریانفر سپس نشان می‌دهد که خاقانات ژوژان (۴۰۰ تا ۵۵۲ میلادی) سرزمین‌هایی از کوریا در خاور تا قره‌شهر در باختر را دربر می‌گرفت و در سال ۵۵۲ از تورک‌ها شکست خورد؛ مناندر از گریز «حدود بیست هزار نفر» از ژوژان‌ها به سوی باختر سخن می‌گوید و گزارش او از رسیدن آوارهای موبافته در سال ۵۵۸ به سرزمین‌های همسایهٔ آلن‌ها، شش سال پس از آن شکست، از دید نویسنده شایستۀ باور است.
بخش استدلالی اصلی نوشته، یکی‌دانستن آوارها با ژوژان‌هاست؛ دیدگاهی که دگویین، پدر چین‌شناسی اروپا، در سدۀ هژدهم پیش کشیده بود. نویسنده از تاریخ‌های چینی شاهد می‌آورد که مردم توبا از تبار سیان‌بی، که ژوژان‌ها در سال ۳۷۶ از آنان جدا شدند و امپراتوری ویی شمالی را بنیاد نهادند، «گیسوبافندگان» نامیده می‌شدند و «سونگ‌شو» و «لیانگ‌شو» نیز از بافتن مو در میان ژوژان‌ها یاد کرده‌اند. نتیجه‌گیری او این است که «آوارها ـ ژوژان‌ها در اصل نه هون‌های کوچی موبور و نه تورک‌های مو مشکی اروپایی‌سیما، بلکه سیان‌بی‌های مغولی‌سیما بودند»؛ هرچند باشندگان خاقانات ژوژان تا میانۀ سدۀ ششم، پس از درهم‌آمیختن با چینی‌ها، سیونوها و قبایل گائوچه، از نظر تباری بسیار متنوع شده بودند و بافتن مو آیین مشترک درباریان و سفیران آنان به شمار می‌رفت. نویسنده همچنین بر تمایز دو نام «تورک» و «تیورک» در کاربرد منابع پای می‌فشارد و هشدار می‌دهد که مترجمان و پژوهشگران مدرن این دو را بی‌آن‌که نیاز به توجیه آن را مطرح کنند، یکی دانسته‌اند.
در نیمۀ دوم، نوشته سیر رویدادها را از روی بندهای مناندر پی می‌گیرد: ژوستینین سالخورده در سال ۵۵۸ سفیران آوارها را پذیرفت و به آنان پاداش‌های سخاوتمندانه داد؛ آوارها پیش از ۵۶۱ سه قبیلۀ هونی را شکستند و به سرزمین‌های اسلاوها و انت‌ها تاختند و در آغاز ۵۶۲، پس از آن‌که سپهدار بیزانسی جاستین از نیت واقعی آنان آگاه شد، سفیران بازداشت و در راه بازگشت خلع سلاح شدند و «از این پس دشمنی میان رومی‌ها و آوارها آغاز شد». در بند دهم مناندر، سیلزیبول، فرمانروای تورک‌ها، سوگند می‌خورد که پس از پایان جنگ با هپتالیان به آوارها حمله خواهد کرد؛ و در بند یازدهم، از پیمان پنجاه‌سالۀ ۵۶۱ میان بیزانس و پارس و از نابودی دولت هپتالیان به دست خسرو یکم در همان سال ۵۶۲ سخن می‌رود. بلندترین بخش گزارش، بند هژدهم و رخدادهای سال ۵۶۸ است: سفارت تورک‌ها به ریاست مانیاخ سغدی به پارس و سپس به بیزانس، سوزانده‌شدن ابریشم‌های فرستادگان از سوی پارسیان و آغاز دشمنی تورک و پارس، و دیدار فرستادگان با امپراتور ژوستین که در آن گفتند مردمشان به چهار قلمرو تقسیم شده اما فرمانروایی بر همه از آنِ دیزابول است و هپتالیان شهرنشین همه فرمانبردار آنان شده‌اند.
این بخش از پژوهش آریانفر، پیوند آوارها با ژوژان‌ها را با زنجیره‌ای از گواهی‌های هم‌روزگار چینی و بیزانسی مستند می‌کند و خواننده را گام‌به‌گام از دل بندهای مناندر می‌گذراند؛ خوانشی که هم برای فهم خاستگاه خاقانات تورک و هم برای شناخت نخستین فصل روابط بیزانس با جهان استپ روشنگر است و سلسلۀ «پیوست به گذشته» را به یکی از ایستگاه‌های مهم آن می‌رساند.
منبع: عزیز آریانفر
شرح تصویر: نقشۀ قلمرو خاقانات گوک‌تورک در حدود سال ۵۷۶ میلادی، از ویکی‌مدیای عامه؛ پهنۀ برجسته‌شده قلمرو خاقانات تورک را در میانۀ اوراسیا، از مرزهای چین تا دریای خزر، نشان می‌دهد.
