عزیز آریانفر در یادداشتی بلند در فیسبوک، متنی را که پیش‌تر دربارۀ خاستگاه تباری تاجیک‌ها و ریشۀ نام «تاجیک» نوشته بود، در پاسخ به پرسش‌های شماری از دوستان دوباره به نشر سپرده است. او می‌نویسد بارها ادعاهای بی‌پایۀ کسانی را که از سر گرایش‌های افراطی تبارپرستانه تاجیک‌ها را عرب‌تبار می‌خوانند رد کرده است و این بار نیز سخن خود را بر دو محور می‌چرخاند: نخست، تبار و اتنوژنیز (پیدایش تباری) تاجیک‌ها؛ و دوم، منشأ واژۀ تاجیک.
آریانفر یادآور می‌شود که در سال‌های گذشته چند کتاب دربارۀ تاجیک‌ها ترجمه و تألیف کرده است؛ از جملۀ آن‌ها «خاستگاه و پرورشگاه تاجیک‌ها» نوشتۀ الکساندر شیشف، «تاجیک‌ها؛ دیرین‌ترین باشندگان آسیای میانه»، «نگاهی به تاریخ کوشانیان» و «نگاهی به دورۀ هپتالیان» و گزیده‌ترجمه‌هایی از «تاریخ خلق تاجیک». او تأکید می‌کند که بسیاری از نویسندگان میان معنا، ریشه و خاستگاه واژۀ تاجیک از یک سو و تبار تاجیک از سوی دیگر خلط مبحث کرده و دچار مغالطه شده‌اند؛ در واقع با دو مسئلۀ جدا روبه‌رو هستیم: یکی خاستگاه و ریشۀ واژۀ تاجیک و دیگری تباری به نام تاجیک.
او سپس به خاستگاه تباری تاجیک‌ها می‌پردازد و می‌نویسد: «تاجیک‌ها به اجماع همۀ خاورشناسان برجسته، دیرین‌ترین و کهن‌ترین باشندگان سرزمین ما، خاورِ پشتۀ ایران‌اند؛ به زبان علمی، قوم اوتوکتون، یعنی بومی.»
به نوشتۀ آریانفر، در بافتار تباری تاجیک‌ها اقوامی چون سغدی، خوارزمی و باختری نقش اصلی و زیرلایه‌ای داشتند. مادها و پارس‌ها ـ هخامنشی‌ها ـ که روی‌هم بیش از سه سده بر خاور ایران فرمانروایی کردند و پس از یورش اسکندر مقدونی به گستره‌های افغانستان کنونی و فرارود سرازیر شدند، و نیز اشکانیان و ساسانیان که پس از برافتادن هپتالیان نزدیک به یک سده بر غرب و شمال افغانستان کنونی فرمان راندند و پس از یورش عرب‌ها زبان و فرهنگ پارسی را با خود همراه آوردند، نیز نقش سازنده و هسته‌ای داشتند؛ همان‌گونه که در پدیدآیی زبان پارسی نو، پارسی دری، نقش اصلی را بازی کردند.
او می‌افزاید: «بی‌چون‌وچرا کوشانیان، کیداریان و هپتالیان در شمار نیاکان تاجیک‌ها بودند. تورکان، عرب‌ها و مغولان و نیز سکاها و داهه‌ای‌ها هم تا اندازه‌ای در بافتار تباری تاجیک‌ها نقش داشتند.»
آریانفر در پایان این بخش می‌نویسد داده‌های دی.ان.ای نیز این واقعیت را تأیید می‌کنند: هاپلوگروپ‌های تاجیک‌ها بیشتر از نوع R، ویژۀ نژاد سپیدپوست اروپاییدی، است و آنان کمترین پیوند را با عرب‌ها دارند.
این نوشته در بخش‌های بعدی ادامه می‌یابد و در آن‌ها مراحل چندگانۀ شکل‌گیری قوم تاجیک و سپس ریشه‌شناسی واژۀ «تاجیک» بررسی می‌شود.
منبع: عزیز آریانفر، یادداشت فیسبوکی، ۵ نوامبر ۲۰۲۶.
