عزیز آریانفر از پرکارترین چهرههای پژوهش و ترجمه در حوزۀ تاریخ و زبان فارسی در افغانستان معاصر است؛ نویسنده، مترجم زبان روسی و دیپلمات پیشینی که دهههاست تاریخ تاجیکها، خاستگاه زبان فارسی و گذشتۀ آسیای میانه را از دل منابع روسی و شوروی بیرون میکشد و به فارسی برمیگرداند. او اکنون در فرانکفورت آلمان زندگی میکند و ریاست «کانون مطالعات و پژوهشهای افغانستان» را بر عهده دارد.
پیوند او با جهان روسیزبان دیرینه است؛ خودش نوشته است که در تابستان ۱۹۸۶ در مسکو کار میکرد. همین آشنایی ژرف با زبان و منابع روسی ستون اصلی کارنامۀ او شد: بخش بزرگی از آنچه خوانندگان فارسیزبان امروز از تاریخ کوشانیان، هونها و خاستگاه تاجیکها میدانند، از راه ترجمهها و گزیدههای او از آثار پژوهشگران روس و شوروی به فارسی رسیده است. خاطرهاش از روزهای مکتب، هنگامی که نام زبان را در کتابهای درسی عوض میکردند و او شاگرد صنف چهارم بود، بعدها به یکی از محورهای اصلی نوشتههایش بدل شد.
در عرصۀ رسمی، آریانفر ریاست مرکز مطالعات استراتژیک وزارت خارجۀ افغانستان را بر عهده داشت و از ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ سفیر کبیر و نمایندۀ فوقالعادۀ جمهوری اسلامی افغانستان در قزاقستان و همزمان در قرغزستان بود. پس از پایان مأموریت سفارت، از ۲۰۰۹ مدیریت کانون مطالعات و پژوهشهای افغانستان در فرانکفورت را بر عهده گرفت و در همایشهای منطقهای در تهران، استانبول و آلماتی با مقالههایی دربارۀ سناریوهای آیندۀ افغانستان، همگرایی منطقهای و منابع آب و انرژی حضور یافت؛ گفتوگوها و تحلیلهایش هنوز هم در رسانههای فارسیزبان و روسیزبان منتشر میشود.
آثار
ترجمه قلب کارنامۀ اوست و او بیش از هر چیز با برگردانهایش از روسی شناخته میشود. از نخستین ترجمههای چاپشدهاش «تجاوز بیآزرمانه» اثر م. آ. پرسیتس است (پشاور، ۲۰۰۰)؛ پژوهشی مستند دربارۀ مداخلۀ شوروی در جنبش جنگل و لشکرکشی ارتش سرخ در سالهای ۱۹۲۰ و ۱۹۲۱ به ایران و بخارا، که کتابشناسیهای علمی او را در پیوند با همین ترجمه «مترجم افغانستانی» خواندهاند.
«اردوی سرخ در افغانستان» برگردان او از خاطرات جنرال بوریس گروموف است؛ واپسین فرمانده ارتش چهلم شوروی در افغانستان و مردی که خروج نیروهای شوروی را فرماندهی کرد. این کتاب از منابع کلیدی روسی دربارۀ جنگ شوروی در افغانستان است و سندهایی چون گفتوگوی تلفنی نورمحمد ترهکی و الکسی کاسیگین را دربر دارد.
«خاستگاه و پرورشگاه تاجیکها» برگردان او از کتاب الکساندر شیشف (تاشکنت، ۱۹۱۹) است؛ نخستین پژوهش علمی مردمنگارانه دربارۀ تاجیکها که خاستگاه، زیستگاه و شیوههای زندگی این مردم را در آغاز سدۀ بیستم بررسی میکند. با این ترجمه، متنی بنیادین و صدساله برای نخستین بار در دسترس خوانندۀ فارسیزبان قرار گرفت.
برگردان او از «تذکر الانقلاب» فیضمحمد کاتب هزاره — روایت دستاول مورخ دربار کابل از انقلاب ۱۹۲۹ و دورۀ حبیبالله کلکانی — با پیشگفتار دکتر الکساندر شکرندو از انستیتوت شرقشناسی آکادمی علوم روسیه همراه است؛ کاری که ترجمۀ او را به منابع دستاول تاریخنگاری خود افغانستان پیوند میزند.
در سالهای اخیر دو ترجمۀ بزرگ او خبرساز شد. نخست «تاریخ پادشاهی کوشانی (در پرتو دادههای کهن چین باستان)» اثر پروفیسور لیودمیلا بوروفکووا (کتاب کابل)؛ بوروفکووا از برجستهترین پژوهشگران روس در تاریخ کوشانیان است و در این اثر تاریخ آن امپراتوری را بر پایۀ دادههای کهن چین باستان بازسازی میکند. دوم «تاجیکها؛ دیرینترین باشندگان آسیای میانه»، اثر جمعی پژوهشگران روس و تاجیکستان زیر نظر آکادمیسین والری تیشکوف، رئیس انستیتوت مردمشناسی آکادمی علوم روسیه؛ اثری که با شواهد تاریخی و مردمشناختی استدلال میکند تاجیکها کهنترین باشندگان آسیای میانهاند.
«نگاهی به دورۀ کوشانیان؛ گزیدۀ مقالات از منابع روسی» (کتاب کابل) نیز گزینش، برگردان، نگارش و شرح خود اوست از مقالههای پژوهشگران روس دربارۀ دورۀ کوشانی؛ دورهای که در آن بخش بزرگی از خاک امروز افغانستان و تاجیکستان در یک امپراتوری بزرگ گرد آمده بود.
از تألیفهای خودش، «خراسان» (کتاب کابل، ۱۴۰۲، ۱۲۰ صفحه) یادداشتهایی است دربارۀ گسترۀ تاریخی، جغرافیایی و فرهنگیتمدنی خراسان؛ سرزمینی که او آن را چارچوب تاریخی و تمدنی مردم فارسیزبان منطقه میداند.
«ریشهشناسی واژۀ تاجیک و گویش پارسی تاجیکی» (نشر مولانا) حاصل بیش از دو دهۀ کار اوست. در این کتاب، سرگذشت واژۀ «تاجیک» در منابع تاریخی پی گرفته میشود و جایگاه گویش تاجیکی در خانوادۀ زبان فارسی بررسی میگردد؛ کتابی که خود او آن را برآیند بیست سال پژوهش میداند و خواننده را به صفحات پایانیاش، از جمله صفحۀ ۳۷۶، ارجاع میدهد.
مقالههای بلند او نیز بخشی از آثارش است و خوانندگان فراوان دارد: «خاستگاه تباری (اتنوژنیز) تاجیکها»، سلسلهنوشتۀ بلندی دربارۀ چگونگی شکلگیری تاریخی مردم تاجیک؛ «هونها»، دربارۀ هونها و هفتالیان که بر ترجمههایش از بوروفکووا تکیه دارد؛ و «زبان پارسی پنج سده آزگار در کورۀ نوزایی»، دربارۀ پنج سدۀ شکلگیری فارسی نو با تکیه بر پژوهشهای باباجان غفوروف. از برگردانهای سلسلهوارش نیز «نبرد افغانی استالین» و «مبارزۀ دیپلماتیک قدرتها در افغانستان در سالهای ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۱» در اصالت منتشر شده است.
شناختهشدهترین نوشتهاش «پشتپردۀ برنامۀ شوم «دری» نامیدن و «تاجیکی» خواندن «پارسی»» است. در این مقالۀ بلند، او استدلال میکند که جدا شمردن «دری» و «تاجیکی» از فارسی پروژهای سیاسی در دستگاه تبلیغاتی حزب کمونیست شوروی بود — به روایت او زیر نظر سوسلوف و پونوماریوف در مسکو طراحی شد و در کابل از راه مشاوران پشتو تولنه، از جمله دوریانکوف، پیش برده شد — و فارسی یک زبان واحد است با نامی تاریخی و همگانی: پارسی.
از مقالههای همایشیاش «بازی با کارت طالبــان و رهیافتی برای بحران افغانستان» و مقالۀ سناریوهای تحول اوضاع افغانستان (آلماتی، ۲۰۱۱) شناختهشده است. موضع او دربارۀ خط دیورند نیز در نوشتههایش روشن است: توافق ۱۸۹۳ با هند بریتانیا بسته شد، نه با پاکستان مستقل، و با پایان هند بریتانیا آن توافق نیز پایان یافته است.
در نگاه او، تاجیکها، فارسیزبانان ایران و پشتونها شاخههای یک تنۀ ایرانیاند — به تعبیر خودش «هر سه گلهای یک بستاناند» — و پشتو از پاکیزهترین زبانهای ایرانی است؛ از همین رو با تندروی قومی از هر سو مخالف است. در تحلیلهای سیاسیاش نیز بر این باور است که قدرتهای بزرگ همواره با «کارت» تفاوتهای مذهبی، زبانی و قومی در افغانستان بازی کردهاند؛ در همایش آلماتی در ۲۰۱۱ از سناریوهای تلخ آیندۀ افغانستان سخن گفت و همواره تأکید کرده است که مردم شمال افغانستان حاکمیت طالبــان را نمیپذیرند.
صفحۀ فیسبوک او امروز یکی از میدانهای زندۀ بحث دربارۀ تاریخ و هویت است؛ در پیامهای تبریک زادروزش، خوانندگان از نزدیک به نود اثر و هزاران صفحۀ نوشته و ترجمۀ او سخن میگویند. ستایشگرانش او را پاسدار تاریخ این سرزمین میخوانند و منتقدانش روایتش را به چالش میکشند — و او به هر دو گروه با سند و ارجاع به منابع پاسخ میدهد.
منابع: آسیاپلاس؛ مرکز بینالمللی مطالعات صلح (IPSC)؛ فهرست سفیران در ویکیپدیای روسی؛ کتاب کابل؛ شناسنامههای کتابهای یادشده؛ نوشتهها و گفتوگوهای خود عزیز آریانفر.




