یکشنبه 1 قوس 1405
بازارهای جهانیGlobal Markets
طلا … USD/oz Gold … USD/oz نقره … USD/oz Silver … USD/oz مس … USD/lb* Copper … USD/lb* پلاتین … USD/oz Platinum … USD/oz پالادیوم … USD/oz Palladium … USD/oz

از بیستون تا امروز؛ فارسی ۲۵۰۰ سال سند مکتوب دارد

نقش‌برجستۀ کتیبۀ بیستون؛ داریوش اول در برابر شاهان شورشی بسته، با متن‌های میخی پیرامون آن، حدود ۵۲۰ پیش از میلاد.

در روزهایی که ادعای «بی‌قدمت بودن» زبان فارسی این‌جا و آن‌جا شنیده می‌شود، نثار احمد کوهین در نوشته‌ای مستند، با تکیه بر پژوهش‌های دانشگاهی، پیشینۀ این زبان را از دوران باستان تا امروز مرور کرده است. بر بنیاد اسنادی که او می‌آورد، فارسی بیش از ۲۵۰۰ سال پیشینۀ نوشتاریِ مستند دارد و سه مرحلۀ تاریخی‌اش — فارسی باستان، فارسی میانه و فارسی نو — سه مرحلۀ پیوستۀ یک زبان واحد است.

نخستین مرحلۀ مستند، فارسی باستان است: زبان شاهنشاهی هخامنشی که از سدۀ ششم تا چهارم پیش از میلاد رواج داشت و در کتیبه‌های پادشاهان آن دوره به خط میخی ثبت شده است. نامدارترین سند این مرحله کتیبۀ بیستون داریوش اول است که حدود سال‌های ۵۲۰ تا ۵۱۸ پیش از میلاد بر صخره‌های بیستون حک شد و هنوز از مهم‌ترین اسناد شناخت فارسی باستان به شمار می‌رود.

پس از آن، زبان وارد مرحلۀ فارسی میانه شد که به نام پهلوی نیز شناخته می‌شود. این مرحله در دورۀ ساسانیان، از سدۀ سوم تا هفتم میلادی، زبان اداری، فرهنگی و دینی ایران بود و آثار فراوانی، از جمله متون دینی زرتشتی، به آن نوشته شده است.

مرحلۀ سوم فارسی نو است که از حدود سدۀ هشتم و نهم میلادی به‌تدریج شکل گرفت و آثار مکتوب آن در سده‌های نهم و دهم میلادی، به‌ویژه در خراسان و آسیای مرکزی، پدیدار شد. فارسی نو ادامۀ تاریخی فارسی میانه است و به‌تدریج به یکی از زبان‌های بزرگ ادبی، علمی و دیوانی منطقه بدل شد.

این استمرار، نظر یک نویسنده نیست؛ دانشنامۀ ایرانیکا در مدخل «زبان‌ها و خط‌های ایرانی» به قلم پروفسور پروودس اوکتور اسکیارو تصریح می‌کند که فارسی باستان، میانه و نو سه مرحلۀ یک زبان واحد است. تازه‌ترین پژوهش دانشگاهی در این زمینه نیز همین را نشان می‌دهد: کتاب «فارسی باستان: یک تاریخ زبانی» نوشتۀ کوین تی. ون بلادل، استاد دانشگاه ییل، که در سال ۲۰۲۶ از سوی انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد. کتاب «راهنمای زبان‌شناسی فارسی» دانشگاه آکسفورد (۲۰۱۸) نیز فصل «از فارسی باستان تا فارسی نو» را به همین سیر تاریخی اختصاص داده است.

نکتۀ روشیِ نوشته نیز مهم است: نبود سند مکتوب از یک دوره، به معنای نبود زبان در آن دوره نیست؛ ریشه‌های گفتاری فارسی کهن‌تر از نخستین کتیبه‌های بازمانده است و آن ۲۵۰۰ سال، تنها قدمتِ سند نوشتاری است. با این حساب، ادعای بی‌قدمت بودن زبان فارسی با کتیبه‌ها و پژوهش‌های معتبر زبان‌شناسی سازگار نیست.

این خبر را شریک کنید