لطفى تیمیرخانوف (در منابع روسی: Лутфи Темирханов) خاورشناس و مورخ تاجیک و از چهرههای مکتب افغانستانشناسی شوروی در دوشنبه است؛ پژوهشگری که نامش با نخستین تاریخ علمی هزارهها گره خورده و کتابش در این باره، بیش از پنجاه سال پس از انتشار، هنوز در کتابشناسیهای جهانی افغانستانپژوهی از منابع پایه شمرده میشود.
تیمیرخانوف با دانشگاه دولتی تاجیکستان (به نام لنین) در دوشنبه پیوند داشت و همزمان با انستیتوت خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی کار میکرد؛ کتاب نامدارش با نشان هر دو نهاد منتشر شد. او از شاگردان یوری گانکوفسکی، از بنیانگذاران افغانستانشناسی و پاکستانشناسی شوروی، بود و گانکوفسکی خود ویراستار علمی آن کتاب شد. تیمیرخانوف بعدها درجۀ دکترای علوم تاریخی گرفت و رسالۀ دکترایش را در سال ۱۹۹۰ در مسکو دربارۀ «جنبش آزادیبخش ملی پشتونهای شرقی» عرضه کرد.
کتاب «هزارهها: طرحهایی از تاریخ نو» در سال ۱۹۷۲ در مسکو منتشر شد (نشر ناوکا، هیئت تحریریۀ اصلی ادبیات شرق، ۱۴۰ صفحه، با طرح جلد م. التسوفن). او در مقدمهاش بیپرده میگوید که تاریخ نو و نوین افغانستان تا آن روز عمدتاً از زاویۀ تاریخ پشتونها بررسی شده و نقش مردم دیگر این کشور در رویدادهای آن دوران بهدرستی روشن نشده است؛ کتاب او پاسخی به همین خلا بود و به نظام اجتماعی ـ اقتصادی هزارهها و تاریخ جنبشهای مردمی آنان پرداخت. شش سال بعد، در ۱۹۷۸، نسخۀ گسترشیافتۀ کتاب با نام «هزارهها: طرحهایی از تاریخ نو و نوین» در دوشنبه (نشر دانشگاه تاجیکستان، ۹۶ صفحه) بهعنوان کتاب درسی درس تخصصی خود او در دانشگاه منتشر شد؛ نسخهای که شرح اقتصاد و پیشههای اصلی مردم هزارهجات و مواد مردمنگارانۀ فراوان آن، تا امروز مورد استفادۀ پژوهشگران است.
هستۀ شهرت تیمیرخانوف دیدگاهش دربارۀ خاستگاه هزارههاست. نظریۀ رایج، هزارهها را بازماندگان ناب سپاهیان مغول میدانست. او نشان داد که ستون این مردم، سپاهیان اولوس چغتای — از جمله نیکودریها — بودند که پس از فتوحات مغول در پادگانهای «هزار»هنفری در افغانستان ماندند (و نام «هزاره» از همانجا است)، اما این اردوهای آمیخته در محیط تاجیکی فرود آمدند: با تاجیکها آمیختند، فرهنگ فارسی ـ تاجیکی را پذیرفتند و رفتهرفته زبان تاجیکها را گرفتند؛ و در کنار آنان، جمعیت بومی و خودی هزارهجات، که بسیار پیش از آمدن مغولان در آن کوهستانها میزیست، در شکلگیری این مردم سهم بنیادی داشت. نتیجهگیری او این بود: «هزارهها مردمیاند که در نتیجۀ ترکیب عناصر مغولی و تاجیکی شکل گرفتهاند» و عناصر ترکی و پشتون نیز در این آمیزش سهم داشتهاند. برای وزن ویژۀ عنصر تاجیکی چند دلیل میآورد: در میان نامهای قبیلهای هزارهها نام «تاجیک» نیز هست؛ زبان هزارهها به گویشهای فارسی ـ تاجیکی افغانستان و جنوبشرق تاجیکستان بسیار نزدیک است؛ و مهارتهای کشاورزی و بسیاری از ویژگیهای زندگی آنان به تاجیکهای پایان سدۀ نوزدهم میماند. او این شکلگیری را، همسو با نتیجهای که پژوهشگر آمریکایی گ. ف. شورمن جدا از او به آن رسیده بود، فرایندی میدانست که تا سدۀ چهاردهم میلادی به انجام رسید. کار او بر منابع دستاول فارسی نیز استوار بود؛ چنانکه از «تاریخ عالمآرای عباسی» اسکندربیگ منشی نشان داد که شاه عباس اول در سال ۱۵۹۸ در هرات سران جمشیدی، قپچاق، تایموری و طاهری و میرهای هزارۀ هزارهجات را به حضور پذیرفت.
یک سال پس از کتاب، مردمشناس نامدار شوروی و. ن. کیسلیاکوف در مقالۀ «هزارهها، آیماقها، مغولها» (مجلۀ «مردمنگاری شوروی»، ۱۹۷۳، شمارۀ ۴) همۀ دیدگاههای موجود دربارۀ خاستگاه این مردم را ردهبندی کرد و دیدگاه آمیختۀ تیمیرخانوف و شورمن را «باورپذیرترین و مستدلترین» خواند. دانشنامۀ روسی ویکیپدیا نیز تا امروز نتیجهگیری تیمیرخانوف را در بخش خاستگاه هزارهها بهعنوان یکی از دیدگاههای اصلی نقل میکند.
تیمیرخانوف تنها هزارهپژوه نبود. دو کتاب دیگرش به پشتونهای شرقی اختصاص دارد: «پشتونهای شرقی در دوران نو: ویژگی اجتماعی ـ قومی» (مسکو، ۱۹۸۴، ۸۸ صفحه) دربارۀ ساختار اجتماعی قبایل کمربند شرقی، و «پشتونهای شرقی: مسائل اصلی تاریخ نو» (مسکو، ۱۹۸۷، ۱۹۹ صفحه، با ویراستاری علمی گانکوفسکی) که سیاست مرزی بریتانیا در برابر قبایل پشتون و نظام دفاعی مرز هند و افغانستان را بررسی میکند. رسالهها و تاریخنگاریهای بعدی در روسیه و تاجیکستان او را در شمار افغانستانشناسان برجستۀ تاجیک، در کنار حقنظر نظروف، شریف ظریفوف، شرفالدین اماموف و رحمتشاه محمدشایف، میآورند؛ کتابشناسی افغانستانپژوهی کریستیان بلویر (۲۰۰۹) آثارش را ثبت کرده و پژوهشهای تازۀ قومتاریخ افغانستان — از «تاریخ استپها»ی سلطان آقیمبیکوف تا مطالعات مردمشناسان روس در سدۀ بیستویکم — هنوز به صفحات کتاب او ارجاع میدهند.
سالهای زادن و درگذشت تیمیرخانوف در منابع باز روسی و تاجیکی که برای این معرفی بررسی شد، ثبت نشده است و عکس راستیآزماییشدهای نیز از او در دست نیست؛ آنچه از او مانده، کتابهایش است و این که پس از او دیگر هیچ تاریخ جدیای از افغانستان نمیتوانست هزارهها را در حاشیه نگه دارد.
منابع: ل. تیمیرخانوف، «هزارهها: طرحهایی از تاریخ نو» (مسکو: ناوکا، ۱۹۷۲)؛ «هزارهها: طرحهایی از تاریخ نو و نوین» (دوشنبه: نشر دانشگاه تاجیکستان، ۱۹۷۸)؛ «پشتونهای شرقی در دوران نو» (مسکو: ناوکا، ۱۹۸۴)؛ «پشتونهای شرقی: مسائل اصلی تاریخ نو» (مسکو: ناوکا، ۱۹۸۷)؛ و. ن. کیسلیاکوف، «هزارهها، آیماقها، مغولها»، مجلۀ مردمنگاری شوروی، ۱۹۷۳، شمارۀ ۴، ص ۱۳۰–۱۳۹؛ مدخل «هزارهها» در ویکیپدیای روسی؛ کتابشناسی افغانستان کریستیان بلویر، ۲۰۰۹؛ ی. ن. پانیچکین، رسالۀ دکتری، انستیتوت خاورشناسی آکادمی علوم روسیه، ۲۰۱۶؛ فهرست کتابشناختی سینی (ژاپن)، شمارۀ BA91179737.




