سلسلۀ «گفتوگو»
هزارهها و فرقههای مذهبی
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت چهاردهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: در مورد ریشه و خاستگاه قوم هزاره و یافتههای زبانشناختی در این زمینه چه میتوان گفت؟
دکتر محییالدین مهدی: (ادامۀ پاسخ) تردید من به قول کسانی که هزارهها را دربست مغول میدانند، از مطالعاتم در زبانشناسی پیدا شد. پیش از نگارش کتاب «تبار و زبان مردم هزاره»، کتابی نوشتم زیر نام «مسائل پیدایش و گسترش زبان فارسی» و در آنجا به سهم زبانهای ایرانی میانۀ شرقی در تکوین زبان فارسی تأکید کردم. در آنجا، متوجه شدم که گذشتن یک جامعۀ زبانی، از زبان خود به زبان دیگر، چه دشوار و در بسیاری موارد، ناممکن است. از باب مثال، ما جوامع کوچک ازبیکیزبان در شمال افغانستان کنونی ـ مخصوصاً در بدخشان ـ داریم که از هر سو، توسط فارسیزبانها محاصره شدهاند. با آنکه از حضور آنان در این محل (خاش)، چند قرن میگذرد، ولی هیچ نشانهای دال بر گذشتن از زبان ازبیکی به زبان فارسی در دست نیست. حال، چگونه بتوان پذیرفت که هزارهها ـ با آن وسعت اراضی و با آن نفوس بسیار ـ زبان مغولی را کنار گذاشتند و همگی زبان فارسی را پذیرفتند؟ جز اینکه بپذیریم که اولاً زبان فارسی پیش از ورود لشکریان مغول به این سرزمین، زبان مردم بومی آنجا بود؛ ثانیاً هزارهها یعنی اختلاط بومیان و نکودریان.
نکتۀ مهم دیگر: مذهب شیعۀ اثناعشری چگونه در هزارهجات ـ در قلب جامعۀ سنیمذهب ـ نفوذ و رسوخ پیدا کرد؟ اصولاً مذهب شیعۀ اثناعشری چه وقت به غورستان وارد شد؟
برخی از نویسندگان به این پرسش، بهطور مختصر اینگونه پاسخ گفتهاند: غوریان اسلام را در عهد حضرت علی، از دست او گرفتهاند؛ اما اولاً برای این روایت ـ پیش از «طبقات ناصری» ـ سندی در دست نیست؛ ثانیاً نتیجۀ آن، غیر از آن است که گفته میشود؛ غوریان عموماً سنیمذهباند، نه شیعه. برخی دیگر، گسترش اسلام شیعی در میان هزارهها را نتیجۀ فعالیت مبلغان مذهب شیعه در عصر صفوی دانستهاند. اما حضور مبلغان شیعی در دورۀ صفوی ـ که امری پذیرفتهشده است ـ به این معنا نیست که آنان مذهب شیعۀ اثناعشری را به هزارهها آموزش دادند. برای فهم این مطلب، ابتدا باید گفت که اسنادی در دست است که نشان میدهند بومیان همان بخشهای غورستان ـ که بعداً به هزارهجات مسما گشت ـ در قرن پنجم و اوایل قرن ششم، هنوز آیین اسلام را نپذیرفته بودند؛ یعنی پیش از ورود نکودریان به این نواحی، اکثراً غیرمسلمان بودند و اسلام با نکودریان وارد این منطقه گشت. اما اینکه نکودریان مذهب شیعۀ اثناعشری داشتند، شکی نمیتوان کرد. الجایتو، پسر ارغون خان، نوۀ هلاکو خان، مذهب شیعۀ اثناعشری را پذیرفت و آن را مذهب رسمی قلمرو خود ساخت و خود، نام خود را سلطان محمد خدابنده خواند. اولجایتو در ۷۰۳ ق. به جای برادرش غازان خان بر تخت ایلخانی نشست و در سال ۷۰۹ ق. رسماً به مذهب شیعی گروید و فرمان داد از خطبهها نام سه خلیفۀ نخستین را حذف کنند. به تأسی از او، هر جا که طوایف مغول بود، دین شمنی، بودایی و سایر آیینها را نهاده، تظاهر به تشیع کردند؛ از آن جمله نکودریان زمینداور و گرمسیر.
پس تشیع اثناعشری، مذهب نکودریان بوده و هزاره همان است که از والدین نکودری ـ ایرانی، با مذهب شیعۀ اثناعشری و زبان فارسی به دنیا آمد.
عصمت الطاف: البته چنانکه شما واقف هستید، هزارهها تنها شیعهمذهب نیستند. آنها بهصورت کلی، پیرو سه فرقۀ مذهبی اسلامی؛ یعنی مذهب اسماعیلیه، مذهب شیعۀ اثناعشری و مذهب حنفی هستند. آنچه را که شما در مورد مذهب هزارهها بیان فرمودید، فقط میتواند در مورد بخشی از آنها قابل طرح باشد و هزارههای پیرو مذهب اسماعیلیه و مذهب حنفی را شامل نمیشود. در این مورد هم صحبت بفرمایید.
دکتر محییالدین مهدی: من پیوند میان سه گروه مذهبیای را که شما زیر نام واحد هزاره آوردید، در پیش از ظهور اسلام در خراسان، پیش از ورود مغول ـ یعنی پیش از پیدایش هویتی به نام هزاره ـ مییابم. آنانی که امروزه در افغانستان هزاره خوانده میشوند، از نظر تاریخی ادامه یا بازماندۀ طایفۀ بزرگ ایرانی مسما به تورانی یا ساکاها هستند. به قول مارکوارت، فرق ایرانیان و تورانیان در پیشتر دهنشین شدن اولی و چادرنشین و بیاباننوردی دومی است. در ابتدا، جنگ میان این دو طایفه سبب تفاوت شیوۀ زندگی آنان بوده؛ اما بعداً این اختلاف دینی شد؛ بهطوری که ایرانیان آیین زردشت را پذیرفتند؛ در حالی که تورانیان به سنن قدیمی خود پابند ماندند.
با ورود اسلام به ایران و خراسان، هر یک از این دو گروه، شعبهای از آن دیانت را پذیرا شدند؛ چنانکه در حال حاضر نیز ایرانیان سنی، شیعۀ اثناعشری و شیعۀ اسماعیلی وجود دارد؛ همینگونه تورانیان سنی، شیعۀ اثناعشری و شیعۀ اسماعیلی وجود دارد.
اما چنانکه پیش از این بیان شد، هویتی به نام هزاره از اختلاط ترکی ـ مغولی و ایرانی ـ طی سدههای هفتم تا دهم هجری ـ شکل گرفت و چنانکه بیان گردید، مذهب شیعۀ اثناعشری را دستههای مختلف مغولی؛ از جمله طایفۀ نکودری، با خود به هزارهجات آوردند (چگونگی شکلگیری مذاهب سنی و اسماعیلی در جوامع خراسان بحث دیگری است که جای پردازش آن اینجا نیست).
به نظر من، در حالی که رهبران سیاسی افغان، در پی اکثریتسازی کاذب از طریق ایجاد اختلاف و تفرقه میان فارسیزبانان هستند، باید برای نزدیک شدن طوایف هزاره و تاجیک (دو گروه عمدۀ فارسیزبان) بیش از این کوشا باشیم. آنان هر طایفهای را که به زبان افغانی یا پشتو سخن گوید، پشتون میخوانند؛ در حالی که آنان پیشینۀ تبار غیرافغانی دارند؛ ما چرا چشم بر همسانیها بپوشیم و بر دهل دیگرسانیها بکوبیم؟
ادامه دارد




