قاری عبدالله (۱۲۴۷–۱۳۲۲ خورشیدی) شاعر، آموزگار، خوشنویس و منتقد ادبی کابل بود که لقب ملکالشعرا گرفت، سه نسل از شاهزادگان افغانستان را درس داد و بیش از چهل سال در مکتبهای نوین کابل تدریس کرد.
او در سال ۱۲۴۷ خورشیدی، برابر با ۱۲۸۸ قمری، در کابل زاده شد. خاندانش خاندان حافظان قرآن و عالمان دین بود: پدرش حافظ قطبالدین و پدربزرگش حافظ محمدغوث. آموزش او از دامن خانواده آغاز شد و سپس نزد حافظ جی صاحب وردک، نحوی نامآور کشور، ادامه یافت. قرآن را حفظ کرد و به همین مناسبت «قاری» نام گرفت؛ در ادبیات عرب، فقه، منطق، کلام و حکمت قدیم تبحر یافت و در خط نستعلیق به استادی رسید. او خود شرح حال خویش را نوشته است که در آغاز کلیاتش چاپ شده است.
در بیستسالگی، به مشاورت و امامت شهزاده حبیبالله، ولیعهد امیر عبدالرحمن خان، برگزیده شد. پس از آن، سرنوشت او با آموزش شاهزادگان گره خورد: مربی علمی و ادبی شهزاده امانالله شد و در عهد نادرشاه، با آنکه بازنشسته بود، ولیعهد ظاهرشاه را درس داد. سفرهایش نیز بیشتر در التزام همین شاهزادگان بود: در ۱۳۲۱ قمری با معینالسلطنه، فرزند بزرگ امیر حبیبالله که معلمش بود، تا کلکته رفت و در ۱۳۳۲ قمری چند ماه زمستان را در باسول هندوستان گذراند؛ سوزندهترین غزلهای عاشقانهاش، به شهادت دیوان و اعتراف خودش، یادگار همان اقامت است. سفر حج او در ۱۳۱۰ خورشیدی با وزیر دربار انجام شد و سفرنامهای از آن سفر به خط خود او بر جای ماند که جغرافیا و تاریخ عربستان و وصف بنای کعبه را در بر دارد.
ماندگارترین کار او اما در مکتب بود. قاری از نخستین آموزگاران مکتب حبیبیه، نخستین مکتب نوین کابل، بود و در مکتب حربیۀ سراجیه و مدارس عالی دیگر نیز تدریس کرد؛ در دارالتألیف وزارت معارف نشست و برای چند نسل از شاگردان کشور کتاب درسی نوشت. فهرست تألیفات درسی او بلند است: «فارسی برای صنف سوم و چهارم ابتداییه» (۱۳۰۲)، «منتخبات ادبیه» (۱۳۰۳)، «کلید الصرف عربی»، کتاب املاء و اصول تنقیط، کتاب انشاء و کتابهای صرف و نحو (۱۳۰۵)، قرائت فارسی برای ابتدائیه و رشدیه، «تاریخ ادبیات عرب» (۱۳۰۷)، «المنهج الجدید» برای معلمان (۱۳۱۰) و «تاریخ ادبیات» (۱۳۱۹)؛ سلسله کتابهای قرائت مکاتب نسوان را نیز او تألیف و تدوین کرد. در ۱۳۱۷ خورشیدی، دولت با فرمانی از قصر دلگشا (۱۷ میزان ۱۳۱۷) نشان درجۀ دوم معارف را «نظر به مراتب احساسات و خدماتی که در راه ترقی امور عرفانی وطن معروض افتاده» به او اعطا کرد. سرور گویا، نویسنده و شاگردش که بیستودو سال ملازم او بود، نوشته است که در واپسین سالهای عمر، گذشته از عضویت انجمن ادبی کابل و کار در دایرهالمعارف، مشاور تشریفاتی و علمی ریاست مستقل مطبوعات بود و تا روزهای آخر، قلم و کاغذ کنار بستر بیماریاش بود و با دست لرزان مینوشت.
در شعر، نخستین قصیدهاش را در ۱۲۶۹ خورشیدی سرود و قصیدۀ مشهورش را در ۱۲۷۶ برای لقب «ضیاءالملت والدین» امیر عبدالرحمن خواند. لقب ملکالشعرا را در ۱۳۱۲ خورشیدی، با بردن جایزۀ اول ادبی، دریافت کرد. آوازهاش از مرز افغانستان گذشت: منظومهاش در ستایش فردوسی در کنگرۀ هزارۀ فردوسی در تهران (۱۳۱۳) خوانده شد و روزنامۀ اطلاعات آن را چاپ کرد؛ مرثیهاش در مرگ علامه اقبال از رادیو دهلی پخش شد و نامش در محافل ادبی هند و ایران شناخته بود. عفت مستشارنیا، مصحح غزلیات او، شعرش را چنین سنجیده است: بخش عمدۀ غزلهایش به شیوۀ سبک هندی، بهویژه کلیم و بیدل و صائب، سروده شده، اما شیوۀ ویژۀ خودش — توجه به ایهام و تناسب، سادگی و روانی زبان و نزدیکی به زبان گفتار — او را از یک سو به سعدی و از معاصران به ایرج میرزا نزدیک میکند؛ نزدیک به صد غزل از این دست در دیوان اوست. قصایدش در سالگرد استقلال (۱۹۱۹) مضامین آزادی و استعمارستیزی دارد و کلیاتش، گذشته از غزل و قصیده، مادهتاریخها، نامههایی به شیوۀ منشآت قائممقام فراهانی و نوشتههایی در نقد شعر را در بر میگیرد. ارادتش به بیدل تا آنجا بود که در عهد امیر حبیبالله، چاپ دیوان بیدل را با همراهی فضلای مهاجر بخارایی آغاز کرد؛ کاری که تا حرف «دال» پیش رفت.
آثارش: دیوان «سفینۀ غزل» در ۱۳۰۲ خورشیدی در مطبع اسلامی لاهور چاپ شد و دیوان کاملش را در دو جلد به خط خود نوشت که نسخهاش در کتابخانۀ وزارت معارف بود؛ کلیات او در ۱۳۳۴ خورشیدی در کابل و غزلیاتش در ۱۳۷۹ در تهران، به تصحیح عفت مستشارنیا، منتشر شد. از دیگر کارهایش ترجمۀ منطق غزالی است که در ۱۳۲۱ جایزۀ مطبوعاتی گرفت، ترجمۀ مغازی واقدی که نسخهاش را به کتابخانۀ ریاست مستقل مطبوعات اهدا کرد، «تذکرۀ شعرای معاصر» و مقالاتی در مجلۀ کابل. غبار در تاریخ ادبیاتش نوشته است که او نزدیک به هجده کتاب نوشت و عمرش را در تدریس و تألیف کتابهای درسی و ادبی گذراند.
به نوشتۀ سرور گویا، قاری مردی بود خاموش و پرهیزگار، با عزت نفس و مناعت طبع؛ از جوانی تا پیری مسکن و پوشاک و اطوارش را تغییر نداد و هرگز بر کسی جز عمل خویش تکیه نکرد. در نقد، شاگردانش را میآموخت که به مضمون بنگرند نه به گوینده و خود نخستین کسی بود که انتقاد درست را میپذیرفت؛ باورش این بود که علم بدون اخلاق نهتنها بیفایده، بلکه زیانبار است. در برابر، قلبی سخت رقیق داشت و شعر لطیف و سخن حکیمانه اشک از چشمانش جاری میکرد. در واپسین سالها خلوت را بر انجمن برگزید، اما دست از کار نکشید.
قاری عبدالله در ۱۳۲۲ خورشیدی (۱۹۴۳ میلادی) در کابل درگذشت.
نمونهٔ شعر: مخمس او بر غزلی از میرزا عبدالقادر بیدل، سرودهشده در سنۀ ۱۳۳۰ قمری؛ در هر بند، سه مصرع نخست از قاری است و دو مصرع پایانی از غزل بیدل:
صفا از چهره ات چون نور در اختر کند بازی
نگه از نرگست چون باده در ساغر کند بازی
سخن از حلقه ات چون آب در کوثر کند بازی
تبسم از لبت چون موج در گوهر کند بازی
نسیم از طره ات چون فتنه در محشر کند بازی
اگر در پرده باشد جلوه ات ور بی حجاب افتد
بدل از ریشهء سودای زلفت پیچ تاب افتد
زنی خنجر چو بر رویت نظر ای آفتاب افتد
خیال چین ابروی تو هر جا بی نقاب افتد
نظر ها در دم شمشیر، با جوهر کند بازی
چو حیران بر جمالت چشمم ای سرو روان ماند
ز مژگانم نگه انگشت حیرت در دهان ماند
چه گویم من که عکس مو برخسارت چسان ماند
برویت پیچ و تاب طرهء مشکین بآن ماند
که شاخ سنبلی بالالهء احمر کند بازی
سپاه غمزهات هر گه بقلب بیدلان تازد
گریزد صبر از میدان و طاقت رنگ می بازد
کرا یارا که شرح شوخی نازت رقم سازد
قلم هرگه بوصف نیش مژگان تو پردازد
چو خون جسته مضمون در رک مسطر کند بازی
اسیر او بفکر ماو من حیفست پردازد
چو آنزلف است با مشک ختن حیفست پردازد
نظر باروی او سوی سمن حیفست پردازد
دل عاشق بگلگشت چمن حیفست پردازد
سپند آن به که در جولانگهء مجمر کند بازی
دو عالم میکند زیرو زبر چشم سیه مستش
مژه بر هم زدن از یک نظر چشم سیه مستش
چه طوفان کرده یارب فتنه گر چشم سیه مستش
جهان دریای خون گردد اگر چشم سیه مستش
ز دست افشانی مژگان با برو سر کند بازی
فتم آواره چون باد صبا چندانکه در کویش
نگاهم گل بدامن کی شود از گلشن کویش
چسان ای شانه آوردی بکف سر رشته مویش
بجز مشاطهء جادو که دارد نبض گیسویش
چنین ماری مگر در دست افسونگر کند بازی
ببزم او نه تنها طفل اشک ما برقص آید
دل بسمل طپش هم سر کند کآنجا برقص آید
بلی از شوق اگر پیر است اگر برنا برقص آید
قدح لبریز حیرت گردد و مینا برقص آید
در آن محفل که آنشوخ پری پیکر کند بازی
بقتلم گر بکف دارد نگاهش خنجر مژگان
دل از من بردو سر دارم فدای حضرت جانان
نمی ترسم چو قاری گر رود از من سرو سامان
من از سر باختن بیدل نیندیشم در ین میدان
که طفل اشک هم با نیزه و خنجر کند بازی
منابع: دانشنامۀ بزرگ شوروی؛ «جستاری در باب نهادشناسی ادبیات در افغانستان»، ایراننامه؛ «یادی از ملکالشعراء قاری عبدالله»، سخنور؛ کلیات قاری عبدالله، کابل، ۱۳۳۴؛ غزلیات ملکالشعراء قاری عبدالله، تصحیح عفت مستشارنیا، انتشارات عرفان، تهران، ۱۳۷۹.




