روز جهانی فلسفه را یونسکو هر سال در سومین پنجشنبۀ ماه نوامبر برگزار میکند و در سال ۲۰۲۶ این روز برابر با ۱۹ نوامبر بود؛ روزی برای یادآوری ارزش پایدار فلسفه در پرورش اندیشۀ انسانی، در هر فرهنگ و برای هر فرد. در افغانستان اما این مناسبت بیشتر با یک نگرانی کهنه همراه میشود: فلسفه نه در نهادهای آموزشی جایگاهی استوار دارد، نه در فرهنگ عمومی ریشه دوانده است و نه پشتوانۀ تصمیمگیری نخبگان شده است. تأمل تازهای که به همین مناسبت نوشته شده، همین غیاب را نقطۀ آغاز میگیرد و میپرسد ملتی که بیپشتوانۀ تفکر فلسفی وارد مبارزات بزرگ تاریخی میشود، سرانجام به کجا میرسد.
نویسنده یادآوری میکند که در سال ۲۰۰۸، هنگامی که در مصر بود، به دعوت زندهیاد دکتر حسن حنفی، فیلسوف نامآشنای مصری و رئیس پیشین بخش فلسفۀ دانشگاه قاهره، در همایش سالانۀ انجمنهای فلسفی جهان عرب در کتابخانۀ اسکندریه مقالهای با عنوان عربی «النضال والحركة في غياب الفلسفة» ارائه کرده بود؛ مقالهای که عنوان فارسی آن «جنبش و مبارزه در غیاب فلسفه» است و نوشتۀ امروز بازگشتی به همان دغدغه پس از نزدیک به دو دهه است.
به گفتۀ او، افغانستان در سدههای اخیر چهرههای ارجمندی چون صلاحالدین سلجوقی، اسماعیل مبلغ، سمندر غوریانی و سید بهاءالدین مجروح داشته است، اما کوششهای فردی این بزرگان هیچگاه به پیدایش یک جریان یا سنت فلسفی پایدار و منسجم نینجامیده است. او آشنایی خودش با فلسفه را نیز بیشتر وامدار آموزش منطق و حکمت قدیم در مدرسه و سپس مطالعۀ شخصی در حوزههایی چون فلسفۀ دین، زبان، اخلاق و ذهن میداند، نه تحصیل رسمی و تخصصی.
محور اصلی استدلال او این است که جنبشهایی که با ابرقدرتها درمیافتند، حکومتها را سرنگون میکنند یا در برابر آنها مقاومت میورزند، اگر از پشتوانۀ تفکر فلسفی و آگاهی انتقادی برخوردار نباشند، بهآسانی گرفتار سطحینگری، شعارزدگی و عوامزدگی میشوند و چهبسا به بازیچۀ قدرتهای بزرگ منطقهای و بینالمللی بدل گردند. در چنین وضعی، خونها و قربانیها و هزینههای سنگینی که مردم میپردازند، لزوماً به دستاوردهای پایدار نمیانجامد و گاه بحرانهای تازهای را بازتولید میکند.
او خاطرهای از همان همایش اسکندریه را نیز نقل میکند: پس از ارائهاش، یکی از حاضران با لحنی ملایم و انتقادی گفت انتظار روایتی مفصل از وضعیت فلسفه و جریانهای فلسفی در افغانستان میرفت؛ و زندهیاد نصر حامد ابوزید، اندیشمند مصری، در پاسخ او ــ به نقل نویسنده، به مضمون ــ گفت: «این فریاد یک نسل است که درد کشیده و باید شنیده شود».
در ارزیابی امروز او، وضعیت کموبیش همان است که بود: گروه حاکم کنونی نهتنها با فلسفه میانهای ندارد، بلکه به گفتۀ او رویکردی فلسفهستیز دارد و به جای پرورش اندیشۀ مستقل و پرسشگر، بر دانش تقلیدی و تکرار آموختههای گذشتگان تکیه میکند. از این رو مسئله، به باور او، تنها کمبود فیلسوف نیست؛ مسئله عمیقتر، غیاب تفکر فلسفی در متن فرهنگ، آموزش، سیاست و مبارزات تاریخی است.
این تأمل، در مقام بررسی بیطرفانه، پرسشی بنیادین را پیش میکشد که پاسخ آن را نمیتوان در یک مناسبت سالانه خلاصه کرد: آیا میتوان از چرخۀ بحران بیرون آمد، بیآنکه مجال پرسیدن و اندیشیدن در جامعه نهادینه شود؟ قوت نوشتار در پیوندزدن یک تجربۀ شخصی مستند ــ ارائۀ ۲۰۰۸ در اسکندریه ــ با یک تشخیص فرهنگی کلی است؛ و نکتۀ قابل تأمل آن نیز همین جاست که تشخیص «غیاب سنت» نیازمند شواهد نهادی و آموزشی گستردهتری است تا از یک داوری کلی به یک برنامۀ عملی برسد. با این همه، هشدار پایانی او روشن است: مبارزه، هر اندازه پرشور و فداکارانه، اگر از اندیشۀ عمیق و عقلانیت انتقادی بیبهره بماند، ممکن است به جای گشودن افقهای تازه، همان بحرانهایی را بازتولید کند که برای رهایی از آنها آغاز شده بود.
منبع: محمد محق




