در یادداشت پیشین این رشته دیدیم که فیضمحمد کاتب در «سراجالتواریخ» زبان دیوانی و رسمی را چگونه به کار میگرفت. پنجمین یادداشت ایوب آروین دربارۀ کاتب، از نظریه به نمونه میرسد: یک جملۀ جلد سوم کتاب (ص ۹۱۸) که فرار گروهی مردم هزاره از کشور را در جریان جنگهای امیر عبدالرحمان خان با هزارهجات روایت میکند. آروین نخست صورتبندیای را که یک نویسندۀ معترض میتوانست بنویسد پیش مینهد — اینکه دولت در ۱۳۱۱ قمری چنان وحشتی آفرید که مردم از ترس کشته شدن گریختند — و سپس نشان میدهد کاتب همان رویداد را در زبان رسمی چگونه گفته است: «مردم هزاره چون خود را نظر به کرداری که با دولت کرده بودند، سزاوار هلاک و دمار دیده از بیابان و کهسار فرار نموده هزاران تن در ماوراءالنهر و خراسان و سیستان و بلوچستان و سند و هند رفته ملازم خدمت مردم خارج مملکت شدند».
تحلیل آروین از این جمله چهار نکته دارد. نخست، عبارتپردازی دیوانی رویداد را در قالب روایتی اداری و ظاهراً برپایۀ نظم و منطق حکومت عرضه میکند، نه بهعنوان پیامد خشونت و هراس ناشی از کارکرد دولت. دوم، مسئولیت به خود مردم منتقل میشود: سبب فرار «کرداری که با دولت کرده بودند» معرفی میشود و مردم خود را «سزاوار هلاک و دمار» دیدهاند، بیآنکه روشن شود آن کردار چه بوده و بیآنکه از نقش دولت سخنی برود؛ با این حال، همین تعبیر سرنخ برجستهای به خواننده میدهد که مردم خطر مرگ را «با گوشت و پوست احساس میکردند». سوم، فرار بهمنزلۀ خدمت به بیگانگان بازنمایی میشود: بهجای نجات جان، مردم به «خدمت مردم خارج مملکت» رفتهاند و توجه خواننده از علت فرار به مقصد و اشتغال فراریان منحرف میشود. چهارم، با همۀ این صورتبندی، جمله ابعاد رویداد را حفظ کرده است: بیم از «هلاک و دمار»، گریز از بیابانها و کوهستانها و پراگندگی هزاران تن در شش سرزمین همسایه.
نتیجۀ آروین بر شکافی استوار است که میان صورتبندی رسمی رویداد و دلالت تاریخی آن میبیند: زبان رسمی در اینجا همزمان دو کار میکند؛ رفتار حکومت را توجیه و مسئولیت را به قربانیان منتقل میکند تا گزارش از فرایند سانسور بگذرد، و در همان حال اطلاعاتی را ثبت و حفظ میکند که خوانندۀ بینا میتواند با کنار هم گذاشتن عناصرش، تصویری از ابعاد هراس و آوارگی مردم به دست آورد؛ تصویری که در متن بهصراحت نتیجۀ خشونت دولتی خوانده نشده، اما از مجموع جزئیات روایت قابل دریافت است.
در ارزیابی بیطرفانه، این خوانش از آن دست ادعاهایی است که خواننده میتواند بیواسطه بیازماید: برگ چاپی همان صفحه در عکس پیوست این یادداشت آمده و جمله، با همۀ کوتاهیاش، هم توجیه رسمی را در خود دارد و هم شمار و گسترهٔ آوارگی را. داوری دربارۀ اینکه کاتب این دوگانگی را آگاهانه ساخته یا زبان رسمی خودبهخود چنین میکند، همان پرسشی است که نمونههای بعدی رشته پیش میکشند.
شرح تصویر: برگی از متن چاپی جلد سوم سراجالتواریخ، با همان گزارش رسمیِ فرار گروهی هزارهها.
منبع: ایوب آروین




