فیضمحمد کاتب «سراجالتواریخ» را در روزگاری نوشت که تاریخنگاری فعالیتی علمی و مستقل شمرده نمیشد، بلکه بخشی از قدرت دربار بود؛ مأموریت او نوشتن تاریخ کشور از احمدشاه درانی تا امیر حبیبالله بود و هر سطر نوشتهاش از چند مرحله بررسی میگذشت و به امضای شخص امیر میرسید. چهارمین یادداشت ایوب آروین در رشتهاش دربارۀ کاتب، به روشهایی میپردازد که او برای بیان اطلاعات حساس در همین چهارچوب تنگ به کار بست؛ روشهایی که آروین آنها را در دو دستۀ ترفندهای زبانی و غیرزبانی مینهد و تصریح میکند که این دستهبندی چهارچوب تحلیلی اوست، نه فهرستی که خود کاتب تنظیم کرده باشد. این یادداشت به نخستین ترفند زبانی اختصاص دارد: زبان دیوانی و رسمی.
به نوشتۀ آروین، کاتب با زبان و آداب نگارش درباری آشنایی ژرف داشت؛ سالها در دربار و دستگاه اداری کار کرده، فرماننویسی و نامهنگاری رسمی را میشناخت و همین مهارت از علتهای گزینش او برای این مأموریت بود. کارکرد چنین زبانی در وضعیت نظارت هیئت سانسور، به تحلیل او، چهار چیز بود: تقابل مستقیم با دستگاه قدرت را کاهش میداد؛ انتقاد مستقیم را به گزارش تاریخی بدل میکرد تا خواننده خود از شرح رویداد به نتیجه برسد؛ از واژگان و چهارچوبهای پذیرفتهشدۀ اداری بهره میگرفت که در مراحل بررسی با محدودیت کمتری روبهرو میشدند؛ و امکان ثبت واقعیتهای ناخوشایند را، بیآنکه نویسنده داوری صریح کند، حفظ میکرد. این زبان ویژگیهای خود را داشت: رسمیت و تشریفات درباری با تعظیم و تکریم سلطنت در کانون آن، پیروی از سنت نثر منشیانه، اصطلاحات دیوانی برای منصب و حکم و مالیات و لشکر، و بیان غیرمستقیم با رعایت ملاحظات قدرت.
آروین نمونههایی از همین زبان را در متن کتاب نشان میدهد: امیر با «ذات همایونی»، «اعلیحضرت» و «حضرت والا» خوانده میشود، وابستگان او «شجرۀ پرثمره» و «فرقۀ جلیله» نام میگیرند و مستمریای که برای مردان بالای دوازده سال و زنان بالای بیست سال قبیلۀ او تعیین شده، برپایۀ «عواطف خسروی» و در راستای پایداری «اساس این دولت» و «پایۀ اریکۀ این سلطنت» توصیف میشود؛ خود امیر نیز بر این زبان نظارت داشت، چنانکه در صفحۀ نخست جلد اول به خط خود نوشت که از همۀ پادشاهان با لقب «اعلیحضرت» یاد شود. در سوی دیگر، اقدامات حکومت با واژگانی چون «تأدیب»، «تنبیه»، «برقراری نظم» و «سرکوب شورش» بیان میشد؛ کاتب برای لشکرکشی به هزارهجات بارها واژۀ «تدمیر» — به معنای تباه و نابود کردن — را به کار برده، آن سرزمین را «یاغیستان» و لشکرکشی را «فتح» و «تسخیر» آنجا و «تنبیه و تهدید اشرار» خوانده است؛ و مخالفان، از جمله مردم هزاره، با واژگانی مانند «بدمنش»، «بدکنش»، «مفسد»، «شریر»، «بهایمصفت»، «باغی» و حتی «کافر» توصیف شدهاند. پرسش آروین این است: آیا کاتب بهراستی محمدزاییها را «فرقۀ جلیله» و هزارهها را «قوم کافر» میدانست؟ او یادآور میشود که کاتب خود یک هزاره بود و نتیجه میگیرد که چنین تعبیرهایی را نباید لزوماً بازتاب باور شخصی نویسنده دانست؛ آنها زبان رسمیای بودند که او ناگزیر در آن مینوشت.
در ارزیابی بیطرفانه، هستۀ این یادداشت تمایزی است که میتوان آن را در متن آزمود: جدایی میان «زبان مقام» و «باور نویسنده». اگر این تمایز درست باشد، خوانش سراجالتواریخ باید دو لایه را از هم باز کند؛ و اگر نباشد، نمونههایی که آروین در یادداشتهای بعدی میآورد جای آن را نشان خواهد داد.
شرح تصویر: صفحۀ نخست دستنویس جلد اول سراجالتواریخ، به خط خود کاتب، با توصیههای دستخط امیر حبیبالله در حاشیۀ آن.
منبع: ایوب آروین




