محمود طرزی (۱۸۶۵–۱۹۳۳)، سردبیر «سراجالاخبار» و از بنیانگذاران روزنامهنگاری و نثر نوین افغانستان، پس از فروپاشی سلطنت امانالله در ۱۹۲۹ کشور را ترک کرد؛ چندی در ایران به سر برد و از اکتوبر همان سال در استانبول زیست و در نوامبر ۱۹۳۳ همانجا درگذشت. واپسین مجموعهٔ شعر او، «ژولیده و پژمرده»، سرودههای اواخر ۱۹۲۸ تا اواخر ۱۹۳۲ را در بر میگیرد و در ۱۹۳۳، زیر نظر خودش، در استانبول به چاپ رسید.
داوود عرفان، نویسنده و طنزپرداز، صفحهای از این مجموعه را منتشر کرده و نوشته است که این شعر «برای نخستینبار منتشر میشود» و محمود طرزی در آن «صراحتاً اعتراف میکند که فارسی ایران و افغانستان یکی است»؛ و افزوده است که «اسناد دیگری هم در راه است».
شعر با سرلوح «دیگر» آمده و پایانش تاریخ ۲۳ ژون ۱۹۲۹ و قلهکِ شمران را نشان میدهد؛ یعنی در همان روزهایی سروده شده که طرزی در ایران میزیست. قطعه گفتوگویی است شوخطبعانه با یاری ایرانی که سخن او را نمیفهمد، با آنکه هر دو فارسی میگویند:
یار ایرانی من هرگز نمیفهمد سخن
هردوئی ما فارسی گوئیم لیک ازهم جدا
سپس از تفاوت تلفظها سخن میرود: «زبان» او «زبون» شده و «دکان» او «دوکون»؛ و فعل «یافتن» نیز تا به شیوهٔ یار گفته نشود — «کردی پیدا، دلبرا؟» — فهمیده نمیشود. شعر با این شوخی پایان مییابد که هر یک از دو دوست دلبری یافتهاند، مهربان و نکتهدان و خوشنوا.

نکتهٔ این سند در نام زبان است: طرزی در ۱۹۲۹، دههها پیش از آنکه نام «دری» در قانون اساسی ۱۹۶۴ رسمی شود، زبان هر دو سوی مرز را یکسره «فارسی» میخواند و فاصله را در لهجه و شیوهٔ گفتار میداند، نه در خود زبان. ادعای «نخستینبار» البته از عرفان است؛ این شعر در مجموعهای ایستاده که در حیات خود طرزی چاپ شد، و ارزش کار او در بازگرداندن این صفحه به چشم خوانندگان امروز است.




