سلسلۀ «گفتوگو»
ریشه و خاستگاه هزاره؛ اختلاف دیدگاهها
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت سیزدهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: در مورد ریشه و خاستگاه قوم هزاره، بین هزارهپژوهان و تاریخنگارانی که در این حوزه پژوهش انجام دادهاند، اختلاف نظر وجود دارد. البته از باورهای عامی و افراد ناآگاهی که کمترین مطالعه در این زمینه ندارند و بسیار به راحتی، هزارهها را بازماندۀ لشکر مغول میدانند، درمیگذریم؛ چون قابل بحث نیست؛ اما یکی از راههایی که میتوان به سوی ریشهشناسی تیرههای قومی گام گذاشت و به خاستگاه آنها پی برد، مسیر زبانشناختی، لهجهشناختی و گویششناختی است. با توجه به اینکه شما هم کتاب «تبار و زبان مردم هزاره» را قبلاً تألیف و منتشر کردهاید و هم بهتازگی، کتاب «گویش هزارگی در پارسی افغانستان» اثر گ. ک. دولینگ را ترجمه کردهاید، میخواهیم از زاویۀ زبانشناختی و لهجهشناختی به این مسئله ببینیم. با در نظر داشتن لهجۀ هزارگی که عناصر خاصی از زبانهای قدیمی این حوزۀ تمدنی را در خود حفظ کرده است و گویشهای مربوط به آن و واژگانی که در این لهجه به کار میروند، به چه یافتههای ریشهشناختی قومی میتوان دست یافت؟
دکتر محییالدین مهدی: من خلاصۀ برداشتم از تحقیق دربارۀ تبار و زبان مردم هزاره را در پشت جلد همان کتاب («تبار و زبان مردم هزاره») درج کردهام؛ و آن این است که: «هزاره نامی است نو، برای ملتی کهن». سرزمینی که بعداً هزارهجات، هزارستان و بربرستان خوانده شد، پیش از ورود ارتش مغول مسکن مردمانی بود که به یکی از لهجههای زبان فارسی سخن میگفتند و با مردمان دور و اطراف خویش ـ بنا به قول مؤلفین تاریخ و جغرافیا در سدههای سوم و چهارم هجری (از جمله مقدسی در «احسنالتقاسیم») ـ رابطههای همزبانی، همتباری و هممیهنی داشتند. ارتش مغول در چند موج وارد این سرزمین شد و در هر بار، عدهای در آنجا مسکون گشتند؛ اما مهمترین موج همان است که گروهی به نام هزارۀ نکودری (نکودر از نوههای چنگیزخان) ـ که در زمینداور مقیم بودند ـ از پیشلشکر تیمور منهزم گشته، به مجاری علیای رود هیرمند عقب نشستند (۷۸۵ هـ). مؤلف «ظفرنامه» (شرفالدین علی یزدی) نواحی ممقتو، قلعۀ سرخ، قلعۀ دهنۀ تاقه و جاهای دیگر را برای این عقبنشینی مشخص میسازد. این نواحی، در ولایات دایکندی، دایزنگی و دایچوپان موقعیت دارند.
نکودریان در نواحی مذکور جاگزین و ماندگار گشتند و با مردم بومی آنجاها پیوند خونی پیدا کردند. پس میتوان گفت که «پیشهزارهها»؛ یعنی پدران و مادران هزارههای نخستین، ترکیب «نکودریان ـ بومیان» هستند؛ مخصوصاً که در نواحی فوقالذکر پا به عرصۀ حیات گذاشتند. فرزندان آنان به هزاره مسما گشتند.
بدینگونه، مهمترین سؤال که چگونه نکودریان مغولی زبان خود را فرونهادند و همگی فارسیزبان شدند، پاسخ پیدا میکند؛ اما باید توجه داشت که این گذار فرایند طولانی و دشوار بوده است. هرگاه مادر شخص هزاره، زن بومی بود، یعنی زبان مادری او فارسی بود، این فرایند کوتاه و سریع دنبال میشد. زبان مغول (یا ترک یا تاتاری و غیره) که زبان پدر آن شخص بود، زبان دوم او شمرده میشد؛ اما اگر شخص هزاره، مغول یا ترک و یا تاتار بود؛ یعنی زبان مادری او غیرفارسی بود، این فرایند دشوار و طولانی میبود.
به هر حال، اولاً این شخص و اشخاص مانند او، مرحلۀ دوزبانی را سپری نمودند، چنانکه به شهادت بابر (صد و چند سال بعد از هجوم تیمور به زمینداور) هنوز در جیغتو کسانی بودند که به زبان مغولی سخن میگفتند؛ اما باید توجه داشت که این تصور که همۀ سربازان و افرادی که در قشون چنگیزخان و اولاد و احفاد او خدمت میکردند ـ بلااستثنا ـ اصالت و تبار مغولی داشتند، باطل است. این حقیقت را میتوان بهروشنی از مطالعۀ صفحات تاریخ ـ مخصوصاً «تاریخ سرّی مغول» ـ پیدا کرد. چنانکه گفتم، زبان بومیان منطقه پیش از اختلاط با مغول و طوایف دیگر، یکی از لهجههای زبان فارسی بوده است؛ جغرافیانویسان قرن چهارم و پنجم، این لهجه را دری گفتهاند. ژیلبر لازار، زبانشناس معروف فرانسوی، زبان فارسی امروز را اختلاطی از لهجهها و گویشهای مروج در قلمرو ساسانی میداند. به قول او، گویشهای غربی زیر نام فارسی و گویشهای شرقی زیر نام دری، در پایتخت ساسانی و در دورۀ اسلامی در پایتختهای خراسان (مرو، نیشاپور، زرنج، هرات و طوس) زبان فارسی دری شکل گرفت.
اما باید توجه داشت که در فرایند شکلگیری زبان فارسی دری، نمیتوان از سهم زبانهای ایرانی میانۀ شرقی چشمپوشی نمود. زبانهای سغدی، خوارزمی، سکایی و مخصوصاً زبان بلخی یا باختری یا زبان کوشانی، در این فرایند نقش داشتهاند. چنانکه میدانیم، اولاً ابن مقفع، حضور دری را در زبان متداول در مداین، پایتخت ساسانی تصریح کرده؛ ثانیاً حضور فارسی را در بخارا و برخی جاهای دیگر ورارود، طبری در نیمۀ قرن اول هجری نشان داده است.
نبود اسناد کافی از زبانهای ایرانی میانۀ شرقی، سبب گشته که بسیاری از زبانشناسان، نقش این زبانها را در فرایند شکلگیری زبان فارسی نو ـ یا فارسی دری ـ نادیده بگیرند؛ اما در اواخر دهۀ پنجاه قرن گذشته، کتیبۀ سرخ کوتل کشف گردید و پس از آن، سنگنبشتهها و چرمنوشتههای دیگر، آگاهی دربارۀ زبان باختری را بسی بالا برد. از آنجا به بعد، دانشمندان به کاوش در حضور زبان باختری یا زبان کوشانی، در گویشهای موجود زبان فارسی توجه نمودند. گ. ک. دولینگ، یکی از کسانی بود که ادعا کرد که گویش هزارگی بازماندۀ یکی از گویشهای زبان کوشانی است. من در کتاب «تبار و زبان مردم هزاره»، این ادعا را به حقیقت مبدل کردم؛ هرچند در بعضی موارد، با فقهاللغهای که او آورده یا در بعضی موارد دیگر، با توجیه دستوری او موافق نیستم.
ادامه دارد




