در سال ۱۹۱۴، به فرمان امیر بخارا، نخستین سرشماری عمومی شهرها و دههای سراسر امارت برگزار شد و فهرستهای بهجامانده از آن امروز از نادرترین مأخذهای رسمی نام و شمارۀ آبادیهای بخارای شرقی به شمار میروند. عبدالله رهنما از این سلسله، سند املاکداری هایت در بیکیگری قراتگین را منتشر کرده است.
این سند که در «سال نهنگ ۱۳۳۴ هجری قمری» (۱۹۱۴ میلادی) از سوی دارالحکومۀ ولایت قراتگین مهر و تصدیق و به دفتر امارت بخارا فرستاده شده است، نشان میدهد که ناحیۀ هایت در آن سال ۶۱ ده را دربر میگرفت و مرکزش «قورغانچۀ هایت» بود. رویهمرفته هایت ۲۵۹۴ خانه یا خانوار داشت که ۳۸۱ خانوار آن در خود مرکز میزیستند. رهنما مینویسد که در سرشماری قراتگین و شغنان — برخلاف حصار و بلجوان و کولاب — شمار خانوار هر ده نیز ثبت شده است و از این رو تصویر روشنی از جمعیت منطقه در آغاز سدۀ بیستم به دست میآید. بیشتر این دهها همان نامهای اصیل تاریخی خود را تا امروز نگه داشتهاند؛ هرچند بخشی از آنها در زمینلرزۀ هایت یا کوچاندنهای بعدی خالی شده و نام برخی در دورۀ استقلال دگرگون شده است.
ارزش این فهرست تنها در عددهایش نیست؛ برای جغرافیای تاریخی و زبانشناسی رشت، این سند روشن میکند کدام نامهای آبادی اصیل و دیرینهاند و کدام تازه — و برای خانوادههای هایت، شمارۀ خانۀ نیاکانشان در یک سند رسمی دولتی است.
منبع: عبدالله رهنما




