چهاردهم اکتبر در تاجیکستان روز تأسیس جمهوری شناخته میشود؛ اما عبدالله رهنما با نشر اصل قرار کمیتۀ اجرایی مرکزی جمهوری ترکستان، نشان میدهد که دولت تاجیکان در دو قرار جداگانه و در دو کشور جدا زاده شد.
تا پایان تقسیمات آسیای میانه در سال ۱۹۲۴، تاجیکان منطقه در دو دولت جدا میزیستند: بخشی در جمهوری خلقی بخارا (۱۹۲۰ تا ۱۹۲۴) و بخشی در جمهوری خودمختار ترکستان در فدراسیون روسیه (۱۹۱۸ تا ۱۹۲۴). از این رو، برای تأسیس دولت تاجیکان باید هر دو دولت جدا شدن آنان و ساختن دولت خودشان را تصویب میکردند. نخست در ۱۶ سپتامبر ۱۹۲۴ کمیتۀ اجرایی مرکزی ترکستان قرار را پذیرفت و به گفتۀ رهنما با این سند «نیم شمالی» تاجیکستان تأسیس یافت. در بند پنجم قرار آمده است: «برای تطبیق ارادۀ آشکار و همگانی تودۀ کارگران و دهقانان تاجیک، به خلق تاجیک حق داده شود که از ترکیب جمهوری ترکستان بیرون آمده، ولایت خودمختار تاجیکان را تأسیس دهد». چهار روز بعد، در ۲۰ سپتامبر ۱۹۲۴، پنجمین قورولتای همگانی بخارا در شهر بخارا قرار مشابهی پذیرفت و نیم دیگر را تأمین کرد. از پیوند این دو نیم بود که تاجیکستان یگانه در ۱۴ اکتبر ۱۹۲۴ رسماً و در ۱۵ مارس ۱۹۲۵ عملاً تأسیس شد و نخستین حکومتش نیز از نمایندگان هر دو نیم ساخته شد.
نشر اصل این سند — با امضای همۀ اعضای کمیته، از جمله عبدالرحیم حاجیبایف — از آن رو اهمیت دارد که تأسیس دولت تاجیکان را نه تصمیمی یکجانبه از بالا، بلکه حاصل دو ارادۀ رسمی در ترکستان و بخارا نشان میدهد؛ نکتهای که در روایتهای رایج کمتر دیده میشود.
منبع: عبدالله رهنما




