کتاب «دوسیۀ افغانستان» خاطرات شاهزاده ترکی الفیصل، رئیس سازمان استخبارات عربستان سعودی از ۱۹۷۷ تا ۲۰۰۱ و پسر ملک فیصل، از منابع دستاول مهم برای شناخت جنگ افغانستان است؛ این کتاب در ۲۰۲۱ نشر شد و فصل سوم آن «زایش مجاهدین» نام دارد. فردوس کاوش در تازهترین بازگوی خود، صفحههای ۲۷ تا ۲۹ همین فصل را بهصورت نقل به مضمون بازگو کرده است؛ صفحاتی که به زایش تنظیمهای مجاهدین و، در میان آنها، به چهرهنگاری گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی، اختصاص دارد.
به روایت ترکی الفیصل، تنظیمی که در دوران جنگ با شوروی شناختهشدهترین و مهمترین تشکل شد، حزب اسلامی به رهبری انجنیر گلبدین حکمتیار بود. حزب اسلامی و جمعیت اسلامی به رهبری استاد برهانالدین ربانی مرام فکری مشترک داشتند و این مرام از افکار مولانا مودودی، بنیانگذار جماعت اسلامی پاکستان، الهام گرفته بود. این دو تنظیم پیش از شورش ناکام سال ۱۹۷۵ علیه حکومت داوودخان یک سازمان بودند و پس از آن شورش از هم جدا شدند؛ به گفتۀ ترکی، تفاوت عمده میان آن دو بیشتر در کرکتر رهبرانشان بود. حکمتیار در میان رهبران مجاهدین جوانترینشان بود: به روایت کتاب، در سال ۱۹۴۶ در یک خانوادۀ پشتون در ولایت شمالی قندوز به دنیا آمد، در دانشگاه کابل انجنیری خواند و دانشجوی موفقی بود، در همان دوران دانشجویی به فعالیت سیاسی روی آورد، در سال ۱۹۷۲ زندانی سیاسی شد و پس از به قدرت رسیدن داوودخان از حبس رها شد و به دیگر اسلامگرایان تبعیدی در پاکستان پیوست.
چهرهنگاری ترکی از حکمتیار دو رویه دارد. از یک سو، او را «غامضترین کرکتر» در میان رهبران مجاهدین میخواند: «او متکبر بود. زحمت درک دیدگاه دیگران را نمیکشید. انعطافناپذیر، بدگمان، حسود، بیرحم و کنترلگر بود» و حتی به فرماندهان زیردستش نیز حسادت میکرد. از سوی دیگر، همان قلم او را «انظباطچی قهار، مدیر توانا و سازمانده قوی» میداند که «حسابهای مالیاش پاک و صاف بود. شفافیت مالیاش مثالزدنی بود» و در جنگ با شورویها «سرسختترین، پرانرژیترین و مؤثرترین رهبر» به حساب میرفت؛ ولی «تعامل سیاسی با او ناممکن بود». نمونهیی که کتاب میآورد، سفر او به سازمان ملل در نیویارک در سال ۱۹۸۵ است که در آن دیدار با رئیسجمهور رونالد ریگن را آشکارا رد کرد و زیر فشارها نیز از تصمیمش برنگشت.
در سنجش خنثی این روایت، متن انگلیسی کتاب گفتههای محوری را عیناً تأیید میکند: در اصل انگلیسی نیز حکمتیار «متکبر» و ناتوان از دیدن دیدگاه دیگران و «در برخوردهای مالی کاملاً صادق» خوانده شده و رد علنی دیدار با ریگن در سفر ۱۹۸۵ به سازمان ملل با همان جزئیات آمده است. منابع مستقل نیز هستۀ این چهرهنگاری را تأیید میکنند: حکمتیار در سالهای ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۲ در دانشکدۀ انجنیری دانشگاه کابل درس خواند، اما مدرکش را کامل نکرد و عنوان «انجنیر» لقبی است که پیروانش به او میدهند؛ زندانیشدنش در ۱۹۷۲ نیز در پیوند با قتل سیدال سخندان، دانشجوی مائوئیست، بود ــ علتی که بازگوی کاوش و این صفحات کتاب از کنارش در سکوت میگذرند. سال تولد او نیز قطعی نیست: کتاب ۱۹۴۶ مینویسد، حال آنکه منابع دیگر ۱۹۴۷، ۱۹۴۸ یا ۱۹۴۹ را آوردهاند. ماجرای ریگن هم در روایتهای مستقل با صورتبندی نزدیک آمده است: او از دستدادن با رئیسجمهور امریکا در کاخ سفید خودداری کرد، زیرا دیدهشدنش در کنار ریگن را خدمت به ادعای شوروی و خاد میدانست که جنگ، جهاد نیست بلکه کارزار امریکاست. با این همه، باید به یاد داشت که این چهرهنگاری از قلم رئیس استخبارات کشوری است که خود از حامیان مالی اصلی همان جنگ بود؛ سندی دستاول و خواندنی است، اما داوری نهایی دربارۀ یکی از جنجالیترین رهبران آن دوره به خوانش آن در کنار منابع دیگر نیاز دارد.
منبع: فردوس کاوش




