زبان فارسی در درازای بیش از هزار سال، بارها دورانی را پشت سر گذاشته است که فرمانروایانش فارسیزبان نبودهاند: از سدههای نخست پس از ورود عربها تا روزگار غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانیان، صفویان و قاجاریان، تخت و دیوان در دست خاندانهایی با تبار و زبان دیگر بود، اما فارسی زبانِ شعر، تاریخ، دیوان و زندگی روزمرهٔ مردم ماند. راز این ماندگاری را تاریخ بهروشنی نشان میدهد: فردوسی در روزگار غزنویان شاهنامه را سرود، سعدی و مولانا و حافظ در سدههایی آفریدند که هیچکدامشان از برکت یک حکومت فارسیزبان برنخاسته بود؛ یعنی زبان را پیش از آنکه فرمانِ قدرت نگه دارد، قلمِ نویسندگان و زبانِ مردم نگه داشته است.
نبی ساقی در یادداشتی با عنوان «زبان و حکومت» همین نکته را دستمایهٔ سخن قرار داده است. او میگوید اگر گروهی حکومت دارد و زبانش زبانِ حکومت است و از آن جایگاه برای غنای فرهنگ و زبان خود کار میکند، کاری نیکوست؛ اما نداشتن حکومت هرگز به معنای ناتوانی از کار برای زبان و فرهنگ نیست. به باور او، عربها سالهای دراز بر ایران و خراسان حاکم شدند، اما فارسیزبانان با نوشتن، تولید زبانی و سخن گفتن به فارسی، زبان خود را حفظ کردند؛ و در دورههای غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهی، ایلخانی، صفوی، قاجار و ابدالی نیز حاکمان فارسیزبان نبودند، ولی نویسندگان، شاعران، ملاها و مردم فارسیزبان بودند که به فارسی نوشتند و گفتند و زبانشان را تقویت کردند. نتیجهای که او میگیرد روشن است: مهم نیست کسی در حکومت باشد یا نباشد؛ مهم «تولید زبانی و فرهنگی» است، و اگر ملتی شاهنامه و مثنوی و خمسه بیافریند، «هیچ قدرت و هیچ حکومتی نمیتواند شما را نابود کند».
این سخن، هم از نظر تاریخی استوار است و هم برای امروز پیامی عملی دارد. ماندگاری فارسی هرگز هدیهٔ هیچ دولتی نبوده است؛ حاصل هزار سال نوشتن، سرودن، آموختن و سخن گفتنِ مردمی است که در هر شرایطی تولید فرهنگی را رها نکردند. از همین رو، پاسخ درست به نگرانی دربارهٔ سرنوشت زبان، نه انتظار کشیدن برای تغییر قدرت، که آستین بالا زدن برای نوشتن و آفریدن است: هر کتاب، هر شعر و هر متن تازهای که امروز به فارسی نوشته شود، همان کاری را میکند که شاهنامه در روزگار خود کرد.
منبع: نبی ساقی




