یاقوت حموی (۵۷۴–۶۲۶ هجری قمری)، جغرافیدان و ادیب نامآور جهان اسلام، در «معجم البلدان» — بزرگترین فرهنگ جغرافیایی روزگارش — نام هزاران شهر و سرزمین را گرد آورد و در کنار شرح هر جا، آنچه را از پیشینیان و از زبان مردم شنیده بود نیز ثبت کرد. از همین روست که در مدخل «خراسان» ریشهشناسیای هم آمده است که خودِ یاقوت هم آن را از سرِ نقل آورده، نه از سرِ باور.
محمدناصر ساجدی در یادداشتی به همین مدخل پرداخته است. به گفتۀ او، یاقوت در شرح خراسان تعبیری آورده که بر بنیاد آن، خراسان یعنی «خور آسان» — «خور» از خوردن و «آسان» به معنای ساده؛ یعنی «آسان بخور». ساجدی مینویسد این تعبیر نادرست است، اما یاقوت چون اهل حدیث و نقل بود و نقل برایش اهمیت داشت، آن را همانگونه که شنیده بود در کتابش آورد.
ساجدی ریشۀ درست نام را چنین میداند: «سان» پسوند مکان است و «خور» به معنای خورشید؛ پس خراسان یعنی «جای برآمدن خورشید». او برای این گونه خطاهای عامیانه نمونۀ دیگری هم میآورد: هندوکش که در اصل «هندوکوه» بوده و به مرور چنان خوانده شده که گویا اسیران هندو در آنجا کشته میشدهاند. گواه ساجدی برای ریشۀ درست، سرودۀ فخرالدین گرگانی در «ویس و رامین» است:
خوشا جایا بر و بوم خراسان
درو باش و جهان را میخور آسان
زبان پهلوی هر کامشناسد
خوراسان آن بود کز وی خور آسد
پژوهش زبانشناختی امروز نیز با بخش اصلی این سخن همراه است: «خراسان» از پارسی میانۀ «خورآسان» (xwarāsān) میآید — «خور» به معنای خورشید و «آسان» به معنای آمدن و برآمدن — یعنی سرزمین برآمدن خورشید، کنایه از خاور. تعبیر «خور آسان» نمونهای کلاسیک از ریشهشناسی عامیانه است؛ از آن دست بازیهای زبانی که فرهنگنویسان سدههای میانه، به رسم امانت در نقل، در کتابهایشان نگه میداشتند و امروز خواندنشان هم لذت دارد و هم درس.
منبع: محمدناصر ساجدی




