سلسلۀ «گفتوگو»
«سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» و شناخت روزگار از ادبیات
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت نهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: شما کارهای ادبی نایل را چگونه بررسی میکنید و از چه نگاه این کارها را حایز اهمیت میدانید؟
دکتر محییالدین مهدی: (ادامۀ پاسخ) با مرگ دوستمحمد خان، فصل جدیدی از جنگهای جانشینی، این بار میان پسران دوستمحمد خان آغاز گردید. تا سال ۱۸۶۸ م. که محمداعظم خان و عبدالرحمان خان از شیرعلی خان شکست خوردند، قلمرو حکمروایی بارکزاییها با مرکزیتهای کابل، قندهار، بلخ و هرات دستخوش اغتشاش و ناآرامی بودند. سالیان بعد از بازگشت شیرعلی خان به کابل تا ۱۸۷۹ م. سالیان نسبتاً آرام به حساب میآید. در پایان این دورۀ آرام، بریتانیا به قصد تأدیب شیرعلی خان که سر از پیمان تافته و با روسیه و ایران عهد قریب بسته بود، کابل و قندهار را متصرف گشت و برای مدت نه ماه به طور مستقیم بر امارت کابل و قندهار حکومت کرد. طی این مدت، دولت بریتانیا از میان سه گزینۀ «رها کردن افغانستان و ممالک مقبوضۀ آن به حال خودش»، «تجزیۀ آن به چهار قسمتِ کابل، ترکستان، هرات و قندهار» (که هرات را به ایران بسپارد و قندهار را ضمیمۀ هند بسازد) و «سپردن آن به شخص واجد شرایط»، گزینۀ اخیر را اختیار نموده، عبدالرحمان خان را از بخارا طلب نموده، ابتدا امارت کابل، سپس هرات و قندهار را به او سپرد.
مهمترین فصل کارنامۀ سلطنت عبدالرحمان خان سرکوب حاکمیتهای مستقل و نیمهمستقلِ کنر، نورستان، بدخشان، قطغن، میمنه، ایماقات، کوهستانات کابل و هزارهجات بود. او به کمک مالی و تسلیحاتی دولت هند بریتانوی، همکاری یا اغماض روسیۀ تزاری، بر اطراف متصرفات خود خطکشی نموده، قلمرو معینی را که در داخل حدود خراسان قرار داشت، به افغانستان مسمی ساخت. عبدالرحمان خان در این راه از هیچ ظلم و قساوتی دریغ ننمود: قتلعام، کوچاندنهای اجباری، ضبط و غارت اموال و املاک تا تقسیم اراضی مردم میان اقوام درانی و غلزایی و اسکان این اقوام در شمال و غرب کشور.
عبدالرحمان خان پس از بیستویک سال سلطنت خونین، در سال ۱۹۰۱ م./ ۱۳۱۸ ق. درگذشت. حدود صد سال بعد از مرگ او، حقیقتی را که طی این مدت، او، هند بریتانوی و روسیۀ تزاری پنهان داشته بودند، فرصت خودنمایی یافته، با مساعدت اوضاع، سر از زیر تلهایی از خاکستر استبداد و تعصب بیرون آورده، ظاهر گشته است. آن حقیقت، هویتهای مستقل اقوام ساکن در این سرزمین است که با زور، خودشان افغان و کشورشان افغانستان خوانده شده است.
برگردیم به مشخصات ادبی این دوره. باید توجه داشت که بنا به گفتۀ الفنستن، قبیلۀ بارکزایی «بیشتر این مردم شبانند، روحیۀ قوی و جنگجویانه دارند و چون اکنون فتحخان، رئیس آنان است، نامورتر از همۀ قبایل افغاناند.» این قبیله، با مقایسه به سدوزاییها، بدوی و عقبمانده بودند. سدوزاییها از اوایل قرن یازدهم هجری شروع به شهرنشینی نموده بودند؛ آنان در ثلث نخستین قرن دوازدهم با تصرف هرات، شروع به حکومتداری کرده بودند.
دوستمحمد خان بنیانگذار حقیقی سلسلۀ بارکزایی از نعمت سواد محروم بود؛ چنانکه به جای نامه به پسرش اکبر خان، قوطیِ نصوار و عینک خود را به او فرستاد. همینگونه در سال ۱۸۵۵ م. در پای معاهدۀ جمرود، به جای او، پسرش غلامحیدر خان امضا نمود. دوستمحمد خان پس از آنکه کابل را متصرف گشت، کتابخانۀ تیمورشاه را به شخصی ملقب به خانعلوم داد؛ یعنی او و اطرافیانش به اهمیت کتابخانه، حتی نقش ظاهری آن برای ابهت پادشاه واقف نبودند. از این رو است که از دورۀ طولانی حکمرانی بنیانگذار سلسلۀ بارکزایی (از ۱۸۲۲ تا ۱۸۶۳ ـ به استثنای سه سال حکومت شاه شجاع) چیز درخور ذکری در دست نیست. البته نوشتههای اروپاییها و هندیها به حساب او شمرده نمیشوند.
اندک روشنایی در دورۀ دوم شیرعلی خان (از ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۹) به مشاهده میرسد؛ علاوه بر انتشار جریدۀ شمسالنهار، شخصی به نام عبدالقادر پشاوری کتبی را از انگلیسی در رشتۀ قواعد عسکری به زبان پشتو ترجمه نموده و مولوی نورمحمد نوری رسالهای به نام گلشن امارت نوشت که چند سال سلطنت شیرعلی خان را دربرمیگیرد. کارهای سلطانمحمد خان بارکزایی و یعقوبعلی خان خوافی به دستگاه دولت ربطی ندارد.
اما بیست سال پایانی سدۀ ادبی سیزدهم که معاصر حکمروایی و در واقع ستمکاری عبدالرحمان خان است، هیچ سندی در دست نیست که او دستوری یا فرمانی برای تأسیس یا احداث امر فرهنگی صادر کرده باشد. دستورهای او برای نگارش فتوای تکفیر علیه مردم هزاره و قسماً ازبیک، به هیچ صورت امر فرهنگی نه، بلکه اقدام ضدفرهنگ است. نگارش زندگینامه و یکی دو رسالۀ اخلاقی و تبلیغی، بیشتر در جهت بردن جامعه به سوی قهقرا بوده است.
نگاشتن تاریخ قرن سیزدهم ادبی/ قرن نوزدهم میلادی، بنا به موجودیت کتب و اسناد فراوان در کتابخانهها و آرشیفهای ممالک اروپایی، هند، ایران و آسیای میانه، کار مشکلی نیست؛ مخصوصاً که قهرمان رویدادها و شکلگیری کشورها و تعیین مرزها آنها بودند؛ اما نویسندۀ تاریخ ادبیات این دوره، چنانکه در مقدمۀ هر دو اثر مرحوم نایل تذکر یافته، به قحط منابع مواجه میگردد؛ آرشیفی از این دورۀ ادبی وجود ندارد. از قضا، در تذکرهها و سفینهها و جُنگهایی که مؤلفین کشورهای همسایه نوشتهاند، به تعداد معدودی از این سرزمین سترون پرداختهاند. دیوانبیگی در «حدیقةالشعرا» از چند تن انگشتشمار نام میبرد. در این صورت، کار نایل برای این قرن، در حکم کار کسی است که در کاهدان به دنبال یافتن سوزن باشد.
عصمت الطاف: دو کتاب نایل چنانکه گذشت، در زمینۀ ادبیات سدۀ سیزدهم است. ادبیات هر دوره، بازتاب رویدادها، تحولات و واقعیتهای آن دوره است. برای اینکه از رخدادهای اجتماعی، تاریخی و فرهنگی یک دوره واقف شویم، باید به آثار ادبی، هنری و فرهنگی آن دوره مراجعه کنیم. میخواهم بپرسم، نایل، در پژوهشهای ادبیاش، با تکیه بر آثار ادبی قرن سیزدهم، این دوره را چگونه توصیف و گزارش کرده است؟ آیا ادبیات را یک امکان زبانی میبیند یا امکان سیاسی و تاریخی و انتقادی؟
دکتر محییالدین مهدی: بخش زیاد این پرسش را در پاسخ سؤالهای پیشین گفتهام؛ اما نایل در مجموع، به ادبیات به عنوان مخزنی که دارای امکانات گوناگون زبانی، سیاسی و تاریخی است، نگاه میکند و به نکتههایی که این جانب در صفحات گذشته اشاره داشتم، باربار پرداخته است. قرن نوزدهم، در واقع همان ظرفی است که از مواد مورد نظر نایل در عرصۀ هزارهشناسی مشحون است. از این رو، او در تحقیقات ادبی خود، نگاه انتقادی نیز به این دوره دارد.
ادامه دارد




