سلسلۀ «هنرمندان بامرام»
استاد سلیم سرمست؛ از یتیمی تا رهبری آرکستر یک ملت
محمد سلیم سرمست (۱۳۰۹–۱۳۶۹ هجری خورشیدی، برابر با ۱۹۳۰–۱۹۹۰ میلادی) آهنگ‌ساز، رهبر آرکستر و آموزگار موسیقی بود؛ از بنیان‌گذاران موسیقی معاصر افغانستان و مردی که نخستین پارتیتور سمفونیک این کشور را نوشت. پسر او، دکتر احمد ناصر سرمست — که پیش‌تر در همین سلسله معرفی شد — راه پدر را ادامه داده و انستیتوت ملی موسیقی افغانستان را بنیان گذاشته است.
سرمست در سال ۱۳۰۹ در نوآبادِ ده‌افغانانِ کابل زاده شد. پدرش، محمد نعیم، در کودکی او درگذشت و سلیم یتیم ماند؛ خانواده‌اش اصل از فراه بود. تحصیلات ابتدایی را در مکتب صنایع نفیسه گذراند و سپس به مکتب موزیک اردوی افغانستان پیوست و موسیقی شرقی و غربی را تا سویۀ بکلوریا نزد استادان داخلی و ترکی — خاصتاً استاد فرخ افندی — و نیز استادان شوروی آموخت.
خدمتش از سال ۱۳۲۴ در اردوی افغانستان آغاز شد؛ نخست عضو آرکستر حربی پوهنتون بود و پس از فراغت، سال‌ها رهبری همان آرکستر را به عهده داشت. از سال ۱۳۲۹ همکاری‌اش با رادیو آغاز شد: ابتدا نوازندۀ ماندولین در تکنوازی‌ها، و از بنیان‌گذاران نخستین گروه آماتور رادیو افغانستان بود. پیوند هنری او با آوازخوان بزرگ، ساربان، یکی از ماندگارترین فصل‌های موسیقی این سرزمین را رقم زد و پژوهشگران، سبک متمایز موسیقیِ افغانستان را — که نه تقلید از هند بود و نه از غرب — حاصل همین همکاری می‌دانند؛ نسلی چون احمد ظاهر بر همین بنیاد ایستاد.
پس از وفات استادش فرخ افندی، سرمست رهبری و مسؤولیت پیشبرد آرکستر را بر دوش گرفت. از سال ۱۳۴۸ تا پایان دورۀ خدمت، رهبر آرکستر بزرگ رادیو افغانستان بود و ترومپت و ماندولین را استادانه می‌نواخت. هم‌زمان، از نخستین استادان موسیقی در فاکولتۀ هنرهای زیبای دانشگاه کابل بود و چهار سال در آنجا تدریس کرد و در لیسۀ موزیک نیز مضامین نظری موسیقی — دیکته، سولفژ و آلات‌شناسی — را درس داد.
کارنامۀ او پهناور است: رهبری آرکستر جاز و آرکستر جوانان؛ صدها آهنگ فلکلوریک کشور را ثبت و نوت‌نویسی کرد و در رساله‌ای بزرگ گرد آورد که نه‌تنها در حلقه‌های هنری کشور، بل از سوی یونسکو نیز تأیید شد؛ کتاب «ترانه‌های مردم افغانستان» او در سال ۱۳۵۴ جایزۀ مطبوعاتی گرفت؛ «سرودهای کودکان» را با نوت‌هایش تهیه کرد؛ موسیقی دو فلم «خانه» و «دهکده‌ها بیدار می‌شوند» را ساخت؛ و پارتیسیون سرود ملی وقت را برای آرکستر سمفونی ۱۱۸ نفری تنظیم کرد که با اجرای آرکستر بزرگ دولتی اوزبیکستان ثبت شد. بلندای کارش اما آهنگ‌سازی نخستین پارتیتور سمفونیک افغانستان بود؛ نقطه‌عطفی که امروز نیز در پژوهش‌های دانشگاهی تاریخ موسیقی این کشور از آن یاد می‌شود. او با سفرهای هنری به اتحاد شوروی، چکسلواکیا، هندوستان، چین، ایران و ترکمنستان، موسیقی افغانستان را به بیرون‌مرزها معرفی کرد.
افتخارهایش بسیار بود: لقب «استادی» در سال ۱۳۵۱، مدال عالی کلتور اتحاد شوروی در ۱۳۴۱، مدال عالی هنر کشور در ۱۳۴۳، سه مدال جشن هنر تاشکند در ۱۳۵۹، جایزه‌های آهنگ‌سازی برای کمپوزیوری «مادر»، و در سال ۱۳۶۲ جایزۀ دوستی افغانستان–شوروی با نشان طلایی از اتحادیۀ کمپوزیتوران اتحاد شوروی.
استاد سلیم سرمست در ۱۷ عقرب ۱۳۶۹ (۸ نومبر ۱۹۹۰) در کابل درگذشت. شاعر محمد ناصر طهوری همان صبح درگذشت او مرثیۀ «شکست ساز» را سرود: «دریغ و درد که آواز مرد و ساز شکست / نهال قامت آن سر و سرفراز شکست». سی‌وشش سال از آن روز می‌گذرد، اما نوت‌هایی که او برای آیندگان نوشت و نسل‌هایی که او پرورد، هنوز حافظۀ موسیقایی یک ملت را زنده نگه داشته است.
شرح تصویر: استاد سلیم سرمست (۱۳۰۹–۱۳۶۹)، آهنگ‌ساز و رهبر آرکستر افغانستان.
این معرفی بر بنیاد کتاب «ساز و آواز در افغانستان» (جلد اول، انتشارات بیهقی، ۱۳۸۹) اثر داکتر عنایت‌الله شهرانی و یادداشت خودنوشت استاد سرمست تنظیم شده است.
