کتاب «دوسیه‌های افغانستان» خاطرات شاهزاده ترکی الفیصل، رئیس استخبارات عربستان سعودی از ۱۹۷۷ تا ۲۰۰۱ و پسر ملک فیصل، از منابع دست‌اول مهم برای شناخت بازی استخباراتی پیرامون افغانستان است؛ این کتاب در ۲۰۲۱ نشر شد و فصل دوم آن به سال‌های استقلال پرآشوب افغانستان می‌پردازد. فردوس کاوش در تازه‌ترین بازگوی خود، صفحات ۲۴ و ۲۵ همین فصل را به‌صورت نقل به مضمون بازگو کرده است؛ صفحاتی که به ماه‌های پایانی حکومت حزب دموکراتیک خلق و زمینه‌های ذهنی لشکرکشی شوروی اختصاص دارد. پس از نورمحمد تره‌کی، حفیظ‌الله امین در سپتامبر ۱۹۷۹ زمام امور را به دست گرفت؛ امین در دانشگاه کولمبیای نیویارک تحصیل کرده و در ۱۹۵۷ از آن‌جا مدرک کارشناسی ارشد گرفته بود.
به روایت ترکی الفیصل، همین سابقۀ تحصیل در ایالات‌متحده کی‌جی‌بی را به امین بدگمان کرده بود: در مسکو گمان می‌رفت که او با سی‌آی‌ای روابط محرمانه دارد. سناریوی ترسناک برای کی‌جی‌بی این بود که سی‌آی‌ای امین را به بلوک مقابل اتحاد شوروی جذب سازد و به این ترتیب آسیب از دست‌رفتن ایران را جبران کند؛ مسکو هراس داشت که همسایۀ جنوبی‌اش متحد رقیبانش شود. ترکی می‌افزاید که سی‌آی‌ای به‌واقع کوشید با امین ارتباط برقرار کند، ولی ناکام شد. به گفتۀ او، پسان‌تر روشن شد که هم ترس کی‌جی‌بی از امین بی‌بنیاد بود و هم امید کم‌رمق سی‌آی‌ای به او.
در ادامۀ این روایت، امین هم مانند تره‌کی ناتوان از مهار اوضاع ثابت شد و مقاومت اسلام‌گرایانه روزبه‌روز نیرو گرفت. در شوروی این نگرانی قوت یافت که حکومت شوروی‌گرای کابل سقوط کند و نسخۀ سنی رژیم خمینی در افغانستان بر سر کار آید؛ چشم‌اندازی که از نگاه مسکو به معنای شکل‌گیری دو رژیم اسلام‌گرای پیکارجو در جوار جمهوری‌های مسلمان‌نشین شوروی بود. به روایت ترکی الفیصل، همین نگرانی یکی از عوامل مهم لشکرکشی شوروی به افغانستان در دسامبر ۱۹۷۹ شد. کاوش در یادداشت پایانی‌اش تصریح می‌کند که ترکی الفیصل «شاید کلیدی‌ترین فیگور استخبارات دوران جنگ سرد است که به صراحت از تلاش سی‌آی‌ای برای تأمین ارتباط با امین سخن گفته است».
متن انگلیسی کتاب این گفته‌ها را عیناً تأیید می‌کند: ترکی می‌نویسد که کی‌جی‌بی به امین بدگمان بود، چون او «زمانی دانشجوی دانشگاه کولمبیا در نیویارک بود» و بیم آن می‌رفت که امریکایی‌ها، پس از آن‌که ایران را «از دست دادند»، افغانستانِ زیر فرمان امین را جایگزینی برای آن بسازند. با این همه، پژوهش‌های مستقل بر یک نکته قید مهمی می‌گذارند: استیو کال در کتاب «جنگ‌های اشباح» نشان داده است که شایعۀ «عامل سیا» بودن امین را نخست خود کی‌جی‌بی برای بدنام‌کردن او پخش کرد و همان شایعه سرانجام دامن‌گیر خود مسکو شد؛ سی‌آی‌ای در آن هنگام شناخت و علاقۀ چندانی به سیاست داخلی افغانستان نداشت و امین هرگز عامل آن نبود، و در تابستان ۱۹۷۹ این خود امین بود که برای نزدیکی به واشنگتن قدم برداشت. از این رو، سخن ترکی دربارۀ «تلاش ناکام سی‌آی‌ای» را باید روایتی از یک سوی ماجرا دانست، نه سخن پایانی؛ اما همین صفحات ــ ترس‌ها و امیدهایی که خود کتاب «بی‌مورد» و «بی‌بنیاد» می‌خواندشان ــ برای فهم ذهنیت بازیگران در آستانۀ لشکرکشی دسامبر ۱۹۷۹ سندی خواندنی‌اند.
منبع: فردوس کاوش
