نوشتۀ عزیز آریانفر
در این نوشته، عزیز آریانفر به سراغ اسکیت‌ها و آلن‌ها می‌رود؛ مردمان کوچی موبور شمال دانوب و پیرامون دریای سیاه و آزوف.
آریانفر از گواهی اووید و لوکان، سخنوران روم، آغاز می‌کند که هر دو از مردمان «موبور» شمال دانوب سخن گفته‌اند؛ مردمی که تاریخ‌نویسان آن برهه آن‌ها را اسکیت می‌نامیدند. او گواهی لوسیان (۱۲۰–۱۸۰ میلادی) را می‌آورد که اسکیت‌ها و آلن‌ها را از نگاه جامه و زبان یکسان می‌دانست و نتیجه می‌گیرد ویژگی اصلی اسکیتی‌دانستن یک قوم نزد یونانیان باستان، بور بودن آن‌ها بود.
او سپس نشان می‌دهد که دیو کاسیوس در سدۀ سوم میلادی نخستین‌بار آلن‌ها را دارای «خاستگاه ماساگیتی» دانست؛ یعنی آمده از خاور، از شمال رود سیر. آریانفر با تاریخ‌های چینی نشان می‌دهد که کوچ دینلین‌های موبور به سوی آرال، شمار و توان آلن‌ها را پیرامون دریای آزوف فزونی داد.
آریانفر با گواهی اووید، لوکان، لوسیان و دیو کاسیوس نشان داد که یونانیان و رومیان باستان مردمان کوچیِ موبور شمال دانوب و پیرامون دریای سیاه را «اسکیت» می‌نامیدند و دیو کاسیوس نخستین‌بار دریافت که آلن‌ها خاستگاه ماساگیتی داشتند، یعنی از خاور، از شمال رود سیر، آمده بودند. در ادامه، او نشان می‌دهد که این شناخت پس از مرگ دیو کاسیوس چگونه فراموش شد، در روزگار امپراتوران سرباز چه گواهی‌های تازه‌یی دربارۀ آلن‌ها و گوت‌ها پدید آمد و سرانجام پروکوپیوس در سدۀ ششم چگونه سیمای این مردمان را پرداز کرد.
آن «چیز» که آلن‌ها را متمایز می‌کرد
آریانفر می‌نویسد پس از آنکه در نیمۀ دوم سدۀ دوم میلادی دینلین‌های موبور جنوب سیبری، زیر فشار سیان‌بای، از خاور دریاچۀ بلخاش به سوی غرب کوچیدند و تراکم جمعیت در سرزمین‌های میان بلخاش و دریای آرال فزونی گرفت، روند جذب و همگون‌سازی آلن‌ها و دینلین‌ها آغاز شد؛ روندی که آمیانوس مارسلینوس در پایان سدۀ چهارم آن را چنین به تصویر کشیده است: «آلن‌ها، که میان دو بخش جهان تقسیم شده بودند، به قبایل بسیاری فروپاشیدند… اگرچه آن‌ها به‌عنوان کوچی‌ها در گستره‌یی پهناور و با فاصله‌های دور از یکدیگر کوچ‌روی می‌کردند، با گذشت زمان زیر یک نام متحد شدند و به خاطر یکنواختی سنت‌ها، شیوۀ زندگی وحشی و همانندی جنگ‌افزارهایشان، همگی آلن نامیده می‌شوند.»
به نوشتۀ آریانفر، اطلاعات تاریخ‌های غربی و چینی با هم سازگار است و سیمای آلن ـ دینلین‌های فزون‌شماری که تازه به میوتیدا (دریای آزوف) رسیده بودند، درست همانند آلن‌هایی بود که مدت‌ها در اروپا می‌زیستند و در آنجا به نام اسکیت‌ها شناسایی می‌شدند. اما چیزی بود که آن‌ها را متمایز می‌کرد و همین «چیز» به دیو کاسیوس زیرک و تیزبین اجازه داد دریابد که آلن‌های ماندگار در نزدیکی میوتیس دارای خاستگاه ماساگیتی بودند؛ ماساگت‌هایی که از آسیا آمده بودند، جایی که مدت‌ها پیش پارسیان آن‌ها را در شمال رود سیر شناسایی کرده بودند و پس از آن‌ها هرودوت، استرابون و پلینی نیز زیستگاهشان را در شمال رود سیر جاشناسی کرده بودند.
بحران روم و روزگار امپراتوران سرباز
اما پس از کشته‌شدن امپراتور الکساندر سوروس (۲۲۲–۲۳۵) به سال ۲۳۵ میلادی، که همزمان با جان‌باختن دیو کاسیوس در همان سال بود، امپراتوری روم وارد دوره‌یی از بحران بسیار حاد شد. قبایل بربر در سراسر مرز شمالی در حال پیشروی بودند و در خاور، دولتی پارسی به رهبری دودمان ساسانی تأسیس شده بود. نقش سپاهیان در امپراتوری به‌گونۀ چشمگیری افزایش یافت و دورۀ پادشاهی امپراتوران سرباز (۲۳۵–۲۸۳) آغاز شد که پیوسته یکی جانشین دیگری می‌شد.
به نوشتۀ آریانفر، در آن هنگام ارزیابی دیو کاسیوس مبنی بر اینکه آلن‌ها خاستگاه ماساگیتی دارند و همچنین کتاب او فراموش شد، هرچند آلن‌ها همچنان همچون مزدور در جنگ‌ها، به سود امپراتوری یا در برابر آن، درگیر بودند. زندگی‌نامه‌های برخی از امپراتوران سرباز که در اواخر سدۀ سوم و اوایل سدۀ چهارم نوشته شده بودند، بار ستایش‌آمیز داشتند، اما به‌ندرت دربردازندۀ توصیف رخدادها و حقایق آن دوران نیز بودند.
برای مثال، زندگی‌نامۀ امپراتور ماکسیمینوس (۲۳۵–۲۳۸)، که جولیوس کاپیتولینوس آن را گرد آورده بود، بیان می‌کند که پدر او گوت و مادرش آلن بود: «او به خاطر بلندبالایی‌اش برجسته بود، در میان همۀ جنگجویان به خاطر دلیری نام‌آور بود و به خاطر زیبایی مردانه و شخصیت بی‌همتا و شکست‌ناپذیری‌اش متمایز بود.» آریانفر یادآور می‌شود که این توصیف بسیار همانند توصیف آمیانوس مارسلینوس به سال ۳۵۹ از سیمای پسر پادشاه خیونیت‌ها، که در نزدیکی آمیدا جان باخت، و سیمای آلن‌ها در کل است؛ و این اطلاعات کاپیتولینوس امکان این نتیجه‌گیری را می‌دهد که چهره‌های آلن‌ها و گوت‌ها همانند بود و آلن‌ها، همراه با گوت‌ها، در سدۀ سوم در شمال ایستر (دانوب) پایدار ماندگار گردیده بودند.
رژۀ پیروزی اورلیان در سال ۲۷۴
آریانفر سپس به فلاویوس ووپیسکوس سیراکوزی و زندگی‌نامۀ «اورلیان الهی» می‌رسد که پردازی از پیروزی اورلیان (۲۷۰–۲۷۵) به سال ۲۷۴ ارائه داده است: «پیشاپیش دوازده پیل، دوصد جانور وحشی رام‌شدۀ گوناگون از لیبی و فلسطین…، هشتصد گلادیاتور، بدون احتساب اسیران قبایل بربری ـ بلمی‌ها، آکسومیت‌ها، عرب‌ها از عربستان فلیکس، هندی‌ها، باختری‌ها، ایبری‌ها، ساراسن‌ها، پارسیان ـ رژه می‌رفتند. همه با فرآورده‌های کشورهای خود؛ گوت‌ها، آلن‌ها، روکسولانی‌ها، سرماتی‌ها، فرانک‌ها، سوئبی‌ها، وندال‌ها، آلمانی‌ها با دستان بسته مانند اسیران…»
به نوشتۀ آریانفر، شرکت‌کنندگان در جشن پیروزی ۲۷۴ به دو ستون تقسیم شده بودند: یکی دربر دارندۀ نمایندگانی از مردمان تیره‌مو ـ عرب‌ها، هندی‌ها، باختری‌ها، ایبری‌ها، ساراسن‌ها و پارسیان ـ بود که با «فرآورده‌های کشورهای خود» در دست راهپیمایی می‌کردند، که نشان می‌داد دست‌اندرکار کشاورزی و کار دستی بودند؛ و ستون دیگر شامل نمایندگان قبایل شمالی بربر، کوچی‌هایی به نام اسکیت‌ها، بود که با دستان بسته، مانند اسیران، راهپیمایی می‌کردند. این‌گونه رومی‌ها به نمایش گذاشتند که این مردمان تنها می‌دانند چگونه بجنگند و تاراج کنند. و همان‌گونه که از روایت‌های نویسندگان مختلف روشن است، همۀ آن‌ها موبور بودند.
از امپراتور جولیان تا آمیانوس مارسلینوس
پسان‌ها امپراتور جولیان (۳۶۱–۳۶۳)، که تحصیلات عالیه داشت، با آشنایی با آثار دیو کاسیوس دریافت که آلن‌ها دارای خاستگاه ماساگیتی، یعنی اسکیت‌های خاوری، بودند. او این را در سخنرانی خود به پیشگاه سپاهیان زیر فرمان مارسلینوس گفت و بسیاری از مردم از آن آگاه شدند.
اما پس از مرگ جولیان، آمیانوس مارسلینوس، که حدود سه سال (۳۵۴–۳۵۷) را در گال در خدمت اورسیکینوس گذرانده بود، نه‌تنها هون‌ها و آلن‌ها، بل گال‌ها را نیز به‌عنوان شاهد عینی پرداز کرد. توصیف او از گال‌ها شایستۀ توجه است: «روی‌هم‌رفته همۀ گال‌ها بلندبالا، سفیدپوست و روشن‌موی‌اند؛ نگاهشان سرزنده و ترسناک است؛ آن‌ها سخت ستیزه‌جو و بسیار مغرور هستند.» آریانفر نتیجه می‌گیرد که روشن است گال‌ها در آن زمان نیز اسکیتی بودند.
پروکوپیوس و سیمای گوت‌ها
با نگاه به آینده، پروکوپیوس قیصریه‌یی، که بیش از دو سده پس از آمیانوس در نیمۀ نخست سدۀ ششم زندگی می‌کرد و سال‌های بسیاری را در جنگ با کوچی‌ها و تعامل با قبایل گوتیک سپری کرده بود، همچون شاهد عینی گوت‌ها را نیز توصیف کرده است: «در گذشته‌های بسیار دور، قبایل گوتیک بسیاری وجود داشت، و امروز هم بسیارند، مگر بزرگ‌ترین و مهم‌ترین آن‌ها گوت‌ها، وندال‌ها، ویزیگوت‌ها و گپیدها بودند… همه این مردمان چنان‌که گفته شد تنها در نام‌هایشان با یکدیگر تفاوت دارند، مگر از همۀ نگاه‌های دیگر همانند هستند. همۀ آن‌ها پوست‌های سفید و موهایی بور دارند؛ بلندبالا و خوش‌سیما‌اند، قوانین یکسانی دارند و پیرو یک آیین‌اند. همۀ آن‌ها آریانی هستند و به یک زبان سخن می‌گویند که گوتیک نامیده می‌شود؛ و به نگر من، در دوران باستان از یک قبیله بودند، اما پسان‌ها با نام‌های گوناگونی نامیده شدند: برگرفته از نام کسانی که پیشوایانشان بودند.»
آریانفر می‌نویسد همۀ شواهد بررسی‌شده چون‌وچرایی نمی‌گذارد که ویژگی‌های اصلی‌یی که رومی‌ها مردمان را از هم متمایز می‌کردند، عبارت بودند از: رنگ مو ـ بور یا سیاه ـ و شیوۀ زندگی ـ یکجانشین یا کوچی. و همۀ قبایل کوچیِ موبور که در شمال ایستر (دانوب)، پونتوس اکسین (دریای سیاه)، دریای کسپین و رود سیردریا می‌زیستند، اسکیت‌ها نامیده می‌شدند.
یانکای، آلن‌ها و هون‌ها
به نوشتۀ آریانفر، پادشاهی گستره دریاچۀ آرال، که چینی‌ها آن را با نام یانکای می‌شناختند، در سدۀ دوم پیش از میلاد در منطقۀ زیستگاه ماساگت‌های باستانی قرار داشت و در پایان سدۀ یکم پیش از میلاد از پادشاهی همسایۀ کنگجو شکست خورد و بخشی از سرزمین و باشندگان خود را از دست داد. بی‌گمان برخی از قبایل آلن ـ ماساگت‌ها از اینجا گریختند و تا میانۀ سدۀ یکم میلادی به مرزهای امپراتوری روم رسیدند؛ و در سدۀ یکم میلادی، پادشاهی یانکای نیز در چین با نام آلن شناخته شد. تا پایان آن سده، آلن‌ها در نزدیکی میوتیدا (دریای آزوف) زندگی می‌کردند و حتا به سال ۷۲ و دوباره به سال ۱۳۵ میلادی از آنجا به قفقاز لشکرکشی کردند.
در میانۀ سدۀ چهارم، قبایل آلنی ـ خیونیت‌ها و گلونی‌ها ـ در قفقاز شمالی، به رهبری پادشاه نامدار گرومبات، قلمرو خود را داشتند و سپاهیان او به همراه پارسیان در محاصرۀ آمیدا از سوی رومیان به سال ۳۵۹ می‌جنگیدند. و در آغاز سدۀ ششم، پارسیان و بیزانسی‌ها آغاز به ماساگیت نامیدن نه‌تنها آلن‌ها، بل هون‌ها نیز نمودند؛ هرچند هون‌ها به سال ۳۷۵ به میوتیس، جایی که آلن‌ها در آن زمان می‌زیستند، از سوی شمال فرود آمده بودند. هون‌ها، که از نگر توسعۀ اجتماعی در تراز بسیار پایینی بودند اما شمارشان بسیار بود، آلن‌ها را شکست دادند و بازماندگانشان را در اردوی خود ادغام کردند. با آغاز سدۀ ششم، در فرایند همگون‌سازی هون‌ها و آلن‌ها ـ ماساگت‌ها، تفاوت‌ها میان آن‌ها زدوده شد و همۀ آن‌ها به ماساگیت تبدیل شدند؛ مگر این مربوط به هون‌ها و آلن‌هایی بود که در شمال رود سیر، در پیرامون میوتیا و در قفقاز شمالی زندگی می‌کردند.
در ادامه، آریانفر به سرزمین‌های جنوب رود سیر می‌رود: پادشاهی کوشان پسین، جنگ‌های شاهنشاه پیروز با کیداری‌ها و هپتالیان و دگرگونی نام‌های این مردمان در منابع بیزانسی.
در ادامه، آریانفر به جنوب آسیای میانه می‌پردازد: پادشاهی کوشان پسین و جنگ‌های شاهنشاه پیروز با کیداری‌ها و هپتالیان، و سپس از دگرگونی ریشه‌یی نیمۀ دوم سدۀ ششم سخن می‌گوید که با ناپدید شدن هپتالیان و پدیدار شدن آوارها و ترک‌ها همراه بود.
پادشاهی کوشان پسین و جنگ‌های پیروز
به نوشتۀ آریانفر، در بخش جنوبی آسیای میانه، جنوب رود سیر و خاور پارس، تا سال ۴۵۴ میلادی — همان‌گونه که اطلاعات یقیشه نشان می‌دهد — پادشاهی کوشان پسین وجود داشت که ظاهراً از سوی همان اشکانیان، نوادگان شاخه‌یی فرعی از خاندان پادشاهی اشکانی، رهبری می‌شد. آنان از آغاز امپراتوری ساسانی داوطلبانه فرمانبردار ساسانیان شدند و تا سال ۳۷۰ میلادی چنین ماندند، هنگامی که امپراتوری کوشان به ایران یورش برد و با شکست دادن ارتش پارس، استقلال خود را از ایران تثبیت کرد. سپس این دولت کوشانی در سدۀ پنجم میلادی بارها و بارها یورش‌های پیروزمندانۀ پارسیان را که در پی تسخیر دوبارۀ آن بودند، پس زد و یقیشه از آخرین شکست شاهنشاه یزدگرد دوم به سال ۴۵۴ به دست کوشانیان گزارش داد.
آریانفر می‌نویسد از سال ۴۵۶، اما تنها تا سال ۴۶۸، پریسکوس پانیومی، دیپلمات و تاریخ‌نویس بیزانسی، از جنگ پارسیان با هون‌های کیداری در نزدیکی شهر گورگو، یعنی در سرزمین‌های کوشان، نوشت. اما هون‌ها، همان‌گونه که می‌دانیم، کوچی بودند و در منابع غربی حتا هیچ اشاره‌یی به حملۀ کوچی‌ها به سرزمین‌های امپراتوری کوشان پسین در نیمۀ دوم سدۀ پنجم نشده است. هجده تا بیست سال بعد، لازار اهل پاربوس، تاریخ‌نویس ارمنی، بر پایۀ اطلاعات سفیر پارس که به سال ۴۸۴ از سرزمین ارمنیان بازدید کرده بود، از سه جنگ شاهنشاه پیروز (۴۵۹–۴۸۴) در خاور نوشت، اما نه با کیداری‌ها، بل با هپتالیان، که او آنان را هون نمی‌دانست؛ از شکست‌ها و جان باختن پیروز در پایان جنگ سوم به سال ۴۸۴ و از این واقعیت که ایران در نتیجه باجگزار هپتالیان شد.
به نوشتۀ آریانفر، یشو استایلیت، روحانی بیزانسی، نیز در آغاز سده‌های پنجم و ششم در رویدادنگاری خود سه جنگ پیروز را شرح داده است، اما نه با کیداری‌ها یا هپتالی‌ها، بل با هون‌ها. پروکوپیوس، تاریخ‌نویس نامور بیزانسی، نیز در میانه‌های سدۀ ششم از سه جنگ میان پیروز و هون‌های هپتالی — که پسان‌ها آنان را تنها هپتالیان می‌نامید — در نزدیکی شهر گورگو، از کشته شدن پیروز و تبدیل شدن پارسیان به باجگزاران هپتالیان نوشت.
آریانفر نتیجه می‌گیرد که از آنجا که همۀ این نویسندگان از جنگ‌های پیروز با کیداریان، هپتالیان و هون‌ها در نزدیکی شهر گورگو نوشته‌اند، جایی که پارسیان در گذشته در برابر کوشان‌ها جنگیده بودند، و از آنجا که منابع حتا به تهاجم کوچی‌ها به سرزمین‌های پادشاهی کوشان پسین اشاره‌یی نمی‌کنند، و به گفتۀ پروکوپیوس هپتالیان، مانند کوشان‌ها، از دوران باستان کشاورزان یکجانشین بودند، هویداست که پارسیان تنها نام‌های نوی به همان کوشان‌ها می‌دادند. پارسیان با دیدن شکست‌های پی‌درپی از بیزانسی‌ها، در گفتگوها با بیزانسی‌ها آغاز به هون خواندن آنان (کوشان‌ها) کردند، یعنی کوچی‌ها؛ با این کار برای بیزانسی‌ها روشن کردند که آنان (پارسیان) با همان دشمن نیرومند بیزانسی‌ها می‌جنگند که بیزانسی‌ها از میانه‌های سدۀ پنجم به ایشان باج می‌دادند، و برای جلوگیری از یورش دوبارۀ این هون‌ها به امپراتوری بیزانس — همان‌گونه که به سال ۳۹۵ رخ داد — پارسیان از بیزانس خواستند که برای دفاع در برابر دشمن مشترکشان بودجه‌یی در دسترسشان بگذارد. این که چرا هون‌ها از سال ۴۵۶ تا ۴۶۸ کیداری و سپس هپتالی نامیده می‌شدند، در ادامۀ نوشته بررسی می‌گردد.
قباد و صلح با هپتالیان
به نوشتۀ آریانفر، درگیری‌های درونی در ایران پس از مرگ شاهنشاه پیروز به سال ۴۸۴ میلادی مدت‌ها ادامه یافت. حدود سال ۴۹۶ میلادی، پسر کوچک او، قباد، که از پادشاهی برکنار شده بود، نزد هپتالیان گریخت، جایی که پدرش پیروز در سال‌های دهۀ هفتاد میلادی شکست خورده و او را گروگان گذاشته بود. او در آنجا پایید، با دختر پادشاه هپتالیان عروسی کرد و با کمک سپاهیان آنان به ایران بازگشت و به سال ۴۹۸ میلادی دوباره شاهنشاه شد. بنابراین، پس از شکست پیروز به سال ۴۸۴، ایران باجگزار هپتالیان شد و پسر پیروز، قباد، بعدها داماد پادشاه هپتالیان شد.
آریانفر می‌نویسد شگفت نیست که هر دو پادشاهی به حفظ صلح میان خود دل‌بستگی داشتند: هپتالیان به باج ایران و امنیت سرزمین‌های غربی آن نیاز داشتند، در حالی که قباد به پشتیبانی سپاهیان نیرومند هپتالیان نیاز داشت که ثبات داخلی دولت و امنیت مرزهای خاوری او را تضمین می‌کرد و دست‌های او را برای جنگ در برابر بیزانس در غرب آزاد می‌گذاشت. و چنین برمی‌آید که درست به همین دلیل است که آثار به‌جامانده از نویسندگان بیزانسی تا میانۀ سدۀ ششم هیچ اطلاعاتی دربارۀ رویدادهای خاور ایران یا پادشاهی هپتالیان ندارد؛ در آنجا صلح بود.
مناندر و پدیدار شدن آوارها
آریانفر می‌نویسد ارزشمندترین و مفصل‌ترین اطلاعات دربارۀ تاریخ بیزانس و روابط بین‌المللی ایران با مردمان شمال و خاور، گسترۀ دریای سیاه و آسیای میانه از میانۀ سدۀ ششم به بعد، در برخ‌های به‌جامانده از کتاب «ادامۀ تاریخ آگاثیاس» نوشتۀ مناندر بیزانسی (مناندر پروتکتور) یافت می‌شود. تاریخ آگاثیاس هفت سال پادشاهی امپراتور ژوستینین، از ۵۵۲ تا ۵۵۸ را پوشش می‌دهد، در حالی که اثر مناندر تاریخ بیزانس از ۵۵۸ تا ۵۸۲ است، یعنی از پایان پادشاهی ژوستینین (۵۲۷–۵۶۵) تا پادشاهی جانشینان او، ژوستین دوم (۵۶۵–۵۷۸) و تیبریوس (۵۷۸–۵۸۲). مناندر، همچون یک پروتکتور، یعنی افسر گارد امپراتوری، با داوری بر پایۀ برخ‌های به‌جامانده از «تاریخ» خود، این فرصت را داشت که از کسانی که مستقیماً در تماس‌های سیاست خارجی دخیل بودند، اطلاعات و حتا برخی اسناد دریافت کند.
به نوشتۀ آریانفر، از آنهاست که ما از یک دگرگونی ریشه‌یی در وضعیت تباری ـ سیاسی آسیای میانه در نیمۀ دوم سدۀ ششم آگاه می‌شویم، جایی که هپتالیان ناپدید شدند و برخی از تورک‌ها ظاهر شدند که از سوی ترجمان‌ها و پژوهشگران مدرن به عنوان ترک شناخته می‌شوند. در سدۀ ششم، بیزانس ناگزیر شد مبارزۀ سختی را در برابر قبایل اسلاو، که به اسکلاونی‌ها و آنتس‌ها تقسیم می‌شدند و در گسترۀ دریای سیاه و شمال ایستر می‌زیستند، آغاز کند. و چهارمین برخ به‌جامانده از اثر مناندر از ظهور مردمی ناشناخته به نام آوارها در نزدیکی بیزانس به سال ۵۵۸ سخن می‌گوید: «پس از سرگردانی دراز، آوارها به آلن‌ها رسیدند و از رهبر آن‌ها، ساروسیوس، خواستند که آن‌ها را به رومی‌ها آشنا کند. ساروسیوس درخواست آن‌ها را از طریق فرمانده بیزانسی، ژوستین، ابلاغ کرد و امپراتور ژوستینین دستور داد سفیران آوارها پذیرفته شوند. نخستین سفیر آن‌ها، به نام کاندیخ، در برابر امپراتور در دربار گفت: «بزرگ‌ترین و نیرومندترین مردم به سوی شما می‌آیند؛ آوارها مردمی شکست‌ناپذیر هستند که توانایی دفع و نابودی دشمنان خود را دارند». و پس از سخنان ستایش‌آمیز بیشتر، او درخواست کرد که آوارها به عنوان همپیمان پذیرفته شوند و افزود: «اما آن‌ها تنها در صورتی با امپراتوری روم دوستانه خواهند بود که سالانه از شما هدایای گرانبها و پول دریافت کنند و شما آن‌ها را در زمین‌های پربار اسکان دهید»» (مناندر، ۱۸۶۰، بخش ۴).
آریانفر در گام نخست به این جمله توجه می‌کند که آوارها «پس از سرگردانی دیرپا» رسیدند، یعنی آشکارا از راه دور. اما آن‌ها چه کسانی بودند و از کجا آمده بودند؟ یکی دیگر از معاصران، یوحنای سوری اهل افسس، روحانی‌یی که به مقام اسقفی رسید، نیز دربارۀ این نخستین بازدید آوارها از قسطنطنیه به سال ۵۵۸ نوشته است. جان گزارش داد: «این مردم که به دلیل موهایشان آوار نامیده می‌شوند، در زمان امپراتور ژوستینین به سرزمین‌های روم آمدند و ظاهر شدند.» او سفیران آن‌ها را پذیرفت، به آن‌ها سیم و زر، جامه، کمربندها و زین‌های زرین و هدایای دیگر بخشید و از طریق آن‌ها برای اشرافشان فرستاد. آن‌ها شگفت‌زده شدند و دیگران را فرستادند، و او به آن‌ها فراوان بخشید (پیگولفسکایا، ۱۹۴۱). افزون بر این، ان. و. پیگولفسکایا، با استناد به اثر تئوفان بیزانسی «گاه‌نگاری»، با جزئیات بیشتری گزارش داد: «نخستین حضور آوارها در قسطنطنیه به زمان ژوستینین، به سال ۵۵۰ میلادی [به گفتۀ تئوفان] برمی‌گردد… جایی که آن‌ها شور و هنگامه آفریدند، زیرا همه شهر برای دیدن آن‌ها جمع شدند.»
«هون‌ها» پژوهش بلند لودمیلا بوروفکووا دربارۀ هون‌ها، اون‌ها، خون‌ها، سیونوها (کسیونگنوها) و خیون‌هاست که عزیز آریانفر آن را به فارسی برگردانده و منتشر کرده است. بخشی از این پژوهش به پروکوپیوس قیصریه‌یی اختصاص دارد: گزارش او دربارۀ هون‌های قفقاز، هون‌های هپتالی و جنگ‌های قباد با هون‌های ماساگیت. در اینجا، نخست خود پروکوپیوس و جایگاهش به‌عنوان منبع معرفی می‌شود، سپس گزارش نامور او دربارۀ هپتالیان — «هون‌های سفید» — می‌آید و در پایان، بوروفکووا تناقض درونی همین گزارش را می‌شکافد: اینکه چرا پروکوپیوس کشاورزان یکجانشین هپتالی را «هون» نامیده است.
پروکوپیوس که بود؟
به نوشتۀ بوروفکووا، پروکوپیوس قیصریه‌یی، تاریخ‌نویس نامدار بیزانسی سدۀ ششم، در گام نخست یک دولتمرد بزرگ بود و دربارۀ شیوۀ زندگی هون‌های هپتالی و حتا ظاهر بیرونی آن‌ها تنها در تاریخ خود، «جنگ با ایرانیان»، گزارش داده است. این پژوهش از ترجمۀ آثار پروکوپیوس به روسی از سوی چکالووا (چاپ ۱۹۹۳) بهره می‌گیرد.
تاریخ دقیق تولد و مرگ پروکوپیوس روشن نیست: او در حدود سده‌های پنجم و ششم میلادی در قیصریۀ فلسطین به جهان آمد و در حدود دهه‌های ۵۶۰ و ۵۷۰ میلادی درگذشت. پروکوپیوس که از خانواده‌یی سرشناس بود، آموزش‌های درخشانی دید و به سال ۵۲۷ از سوی امپراتور ژوستینین در کرسی مشاور بلیساریوس، سپهدار ارشد، گماشته شد. حدود بیست سال محرم راز این سپهدار نامدار بود و از همین رو به بسیاری از اسناد مهم و حتا سری سیاسی و دیپلماتیک دسترسی داشت، انواع اطلاعات مربوط به رویدادها را دریافت می‌کرد و خود شاهد بسیاری از لشکرکشی‌ها بود: دو بار، از ۵۲۷ تا ۵۳۱ و به سال‌های ۵۴۱–۵۴۲، به همراه بلیساریوس در مرزهای خاوری امپراتوری بود و در جنگ‌های ایران و بیزانس شرکت کرد؛ به سال‌های ۵۳۳–۵۳۶ وندال‌ها را در شمال افریقا شکست داد و به سال‌های ۵۳۶–۵۴۰ در ایتالیا با گوت‌ها جنگید.
بوروفکووا نتیجه می‌گیرد که از همین رو آثار تاریخی پروکوپیوس — «جنگ با پارسیان»، «جنگ واندال‌ها» و «تاریخ سری» — بسیار درخور باورند، اگرچه این امر احتمال لغزش‌های فردی را منتفی نمی‌کند. برای شکافتن موضوع هون‌ها، بندهای آغازین کتاب نخست او، «جنگ با پارسیان»، اهمیت ویژه‌یی دارند، زیرا او در آن در آغاز به‌گونۀ چکیده تاریخ روابط میان بیزانس و ایران را در نیمۀ نخست سدۀ پنجم و سپس، با جزئیات بیشتر، در نیمۀ دوم آن سده شرح می‌دهد و دیگر همسایگان ایران را نیز پرداز می‌کند که جنگ با آن‌ها در آن دوره تأثیر بزرگی بر روابط ایران و بیزانس داشت.
گزارش پروکوپیوس از هپتالیان
پروکوپیوس، با سخن گفتن از برپایی صلح میان بیزانس و ایران در سال‌های پادشاهی امپراتور تئودوسیوس دوم (۴۰۸–۴۵۰)، گزارش می‌دهد: «سپس، پیروز، پادشاه پارس، جنگی را بر سر سرزمین‌های مرزی با قبیلۀ هونی هپتالیان، که سفید نامیده می‌شوند، آغاز کرد. او پس از گردآوری سپاه نیرومند، به سوی آن‌ها لشکرکشی کرد. هپتالیان قبیلۀ هونی هستند و هون نامیده می‌شوند، مگر با هون‌هایی که ما می‌شناسیم آمیزش ندارند و با آنان تعامل ندارند، زیرا با آن‌ها هم‌مرز نیستند یا در نزدیکی آن‌ها زندگی نمی‌کنند. در عوض، آن‌ها در مرزهای شمالی پارسیان با آن‌ها همسایه هستند، در جایی در حومۀ پارس — شهری به نام گورگو. در اینجا، آن‌ها بیشتر بر سر زمین‌های مرزی با یکدیگر می‌جنگیدند. آن‌ها مانند دیگر قبایل هون کوچی نیستند، بلکه مدت‌ها زندگی یکجانشینی در خاک پربار داشته‌اند. آن‌ها هیچ‌گاهی به سرزمین‌های رومیان یورش نیاورده‌اند، مگر شاید با سپاهیان مادها (یعنی پارسیان). در میان هون‌ها، آن‌ها تنها کسانی هستند که پوست روشنی دارند و چهره زشت ندارند. و شیوۀ زندگی آن‌ها مانند دیگر هون‌ها چون جانوران نیست. آن‌ها از سوی یک پادشاه واحد اداره می‌شوند و یک سامانۀ دولتی قانونی دارند که با یکدیگر و با همسایگان خود بی‌آلایشانه و دادگرانه زندگی می‌کنند، نه بدتر از رومی‌ها یا پارسیان» (پروکوپیوس، «جنگ با پارسیان»، کتاب نخست، بند سوم).
تناقض در گزارش پروکوپیوس
به نوشتۀ بوروفکووا، اطلاعات پروکوپیوس دربارۀ دشمنان شاهنشاه پیروز متناقض است: او در آغاز از قبیلۀ هونی هپتالیان که «سفید» نامیده می‌شوند سخن می‌گوید و سپس هپتالیان را از نگر موقعیت مکانی، شیوۀ زندگی و سیمای بیرونی‌شان با «هون‌هایی که ما می‌شناسیم» مقایسه می‌کند. او می‌نویسد که هپتالیان با این هون‌ها آمیزش و تعامل ندارند، زیرا با آن‌ها هم‌مرز نیستند یا در نزدیکی آن‌ها زندگی نمی‌کنند، اما با پارسیان در مرزهای شمالی‌شان همسایه‌اند، در جایی در حومۀ شهر گورگو، جایی که بیشتر بر سر زمین‌های مرزی با یکدیگر می‌جنگیدند.
به راستی هم، همان‌گونه که از اطلاعات پیشین برمی‌آید، در نزدیکی شهر گورگو، در خاور دریای کسپین، پارسیان با کوشان‌ها — باشندگان پادشاهی کوشان پسین — جنگیده بودند که مدت‌ها در آنجا می‌زیستند. اما باورمندی پروکوپیوس به این نکته که هپتالیان، متفاوت از دیگر قبایل هون، «کوچی نیستند»، بلکه «مدت‌ها در زمین‌های پربار زندگی یکجانشینی داشته‌اند» و شیوۀ زندگی آن‌ها «مانند آن هون‌ها، همچون جانوران نیست»، از اهمیت ویژه‌یی برخوردار است. افزون بر این، او اشاره می‌کند که هپتالیان یک پادشاه دارند و ساختار دولتی آن‌ها مانند پارسیان و رومی‌ها بر شالودۀ قانون استوار است و در میان هون‌ها هپتالیان «تنها پوست روشنی دارند و سیماهای زشت ندارند».
پس چرا «هون»؟
بوروفکووا می‌پرسد: پس چرا با این همه پروکوپیوس کشاورزان آشکارا یکجانشین هپتالی را هون می‌نامد؟
به نوشتۀ او، نخستین کسی که دشمنان خاوری پیروز را «هون‌های کیداری» نامید، پریسکوس پانیومی، از بزرگان بیزانسی، در آغاز نیمۀ دوم سدۀ پنجم بود و یشو استایلیتس، روحانی سوری ادسایی، دربارۀ جنگ‌های پیروز با هون‌ها در مرز سده‌های پنجم و ششم نوشت. هر دو نویسنده اطلاعات خود را از بیزانسی‌ها دریافت کرده بودند: پریسکوس از سفیران و یشو از کارکنان عادی سفارت‌ها؛ و سفیران بیزانسی هم از کارگزاران بلندپایۀ پارسی که آن‌ها را پذیرفته بودند یا از بیزانس بازدید می‌کردند. بنابراین، به احتمال بالا، خود پارسیان در گفت‌وگوها با رومی‌ها آغاز به خواندن دشمنان خود در شمال خاوری با نام «هون‌های کیداری» کردند، با این هدف که رومیان را متقاعد کنند که آن‌ها از همان دشمنان نیرومندی شکست خورده‌اند که رومیان از ایشان شکست خورده بودند.
پروکوپیوس، که به دلیل جایگاه بالای خود در دربار بیزانس به اسناد بایگانی گردآوری‌شده در آنجا دسترسی داشت، بدون تردید با اثر پریسکوس پانیومی آشنا شد که در زمان خود در دربار نیک شناخته شده بود. پریسکوس، که خود زمانی نزد هون‌های آتیلایی رفته بود، از توانمندی آن‌ها آگاه بود، زیرا بیزانس و روم عملاً به آن‌ها باج زر می‌دادند؛ و بنابراین ترفند پارسیان برای هون نامیدن کوشان‌ها را همچون یک واقعیت پذیرفت. و از جایی که پریسکوسِ آشنا با هون‌های آتیلایی همسایگان خاوری پیروز را هم به‌عنوان هون شناسایی کرد، چنین اینهمانی‌یی برای پروکوپیوس یک واقعیت انکارناپذیر و بی‌چون‌وچرا پنداشته شد. او این واقعیت را نادیده گرفت که پریسکوس خودش کیداری‌ها را ندیده بود، و اینکه او تنها دوازده سال هون‌های خاوری را کیداری هم نامیده بود، و اینکه در اسناد بعدی بیزانسی دشمنان پارس‌ها در این منطقه در گذشته دیگر هپتالی‌ها نامیده می‌شدند.
بوروفکووا می‌افزاید شاید دلیل اینکه همسایگان خاوری پارس‌ها گاهی کیداری و گاهی هپتالی نامیده می‌شدند، برای معاصران‌شان چنان هویدا بود که ارزش یاد کردن نداشت؛ تنها مدت‌ها پسان‌تر، نویسندگان سدۀ ششم خاطرنشان می‌کنند که مردمان و پادشاهی‌های کوچی‌ها به نام پادشاهان ـ پیشوایان مشهورشان نام‌گذاری می‌شدند. چنین برمی‌آید که به همین دلیل پروکوپیوس اطلاعات مربوط به نخستین جنگ‌های پیروز با هون‌های کمترشناخته‌شدۀ کیداری را نادیده گرفت و با شرح آخرین نبردهای وی با هون‌های هپتالی آغاز کرد.
در ادامه، بوروفکووا گزارش پروکوپیوس از جنگ‌های پیروز و قباد با هپتالیان و هون‌های قفقاز را پی می‌گیرد.
پروکوپیوس قیصریه‌یی هپتالیان یکجانشین و قانون‌مند را «هون» نامیده است و بوروفکووا ریشۀ این نام‌گذاری را در گزارش‌های پریسکوس و ترفند خود پارسیان یافت. در ادامه، او شرح پروکوپیوس از جنگ‌های پیروز و قباد با هپتالیان را پی می‌گیرد: دامگاه کوهستانی و سوگند خفت‌بار پیروز، خندق مرگباری که به سال ۴۸۴ شاهنشاه و پسرانش را بلعید، کشمکش جانشینی پس از او، گریز قباد از زندان و بازگشتش با سپاه هپتالیان، و سرانجام بدهی‌یی که جنگ ایران و بیزانس را به بار آورد.
دام نخست و سوگند پیروز
به نوشتۀ بوروفکووا، پروکوپیوس شرح لشکرکشی‌های پیروز را بر پایۀ گزارش یوسبیوس، سفیر امپراتور زنون، پرداخته است که خود پیروز را در یکی از این لشکرکشی‌ها همراهی می‌کرد؛ از همین رو دشمنان پیروز را گاهی هپتالیان و گاهی هون‌ها می‌نامد. اما نکته این‌جاست که او از «پادشاه هپتالیان» سخن می‌گوید — و این روشن می‌کند که هپتالیان صرف قبیله‌یی از هون‌های کوچی به رهبری پیشوایان خود نبودند، بلکه از پیش پادشاهی متمرکز خود را زیر فرمان یک پادشاه واحد داشتند.
پروکوپیوس شرح می‌دهد که هپتالیان با نقشۀ زیرکانۀ پادشاهشان سپاه پارسیان را به درون دامگاه کوهستانی کشاندند. اما پادشاه هپتالی پس از این پیروزی، از پیروز خواست که با زانوی خمیده سوگند یاد کند که «دیگر هرگز پارسیان در برابر قبیلۀ هپتالیان نخواهند جنگید». پیروز ناگزیر این خواست تحقیرآمیز را پذیرفت و سپاهیانی که برایش مانده بودند، آزاد شدند و به خانه برگشتند.
خندق مرگ و پایان پیروز
اما پیروز سوگندش را نگاه نداشت. پروکوپیوس می‌نویسد: «پس از چندی، او، با نادیده گرفتن سوگندهایش، بر آن شد تا انتقام اهانتی را که هون‌ها به او روا داشته بودند، بگیرد.» او پارسیان و هم‌پیمانانشان را از سراسر جهان گرد آورد و پسرانش را نیز با خود برد. هپتالیان از فریب او خشمگین شدند و پادشاهشان نقشه‌یی نو ساخت: در دشتی که پارسیان از آن می‌گذشتند، خندقی ژرف و پهن کندند و تنها نوار باریک خاکی‌یی در میان آن برای گذر صفی از سواران گذاشتند و رویش را پوشاندند. هپتالیان وانمود کردند که از روی همین باریکه می‌گریزند؛ پارسیان شادمان به دنبالشان تاختند و شتابان بر سر یکدیگر در خندق افتادند. پروکوپیوس می‌گوید: «تقریباً همه، از جمله پیروز و پسرانش، جان باختند». این فاجعه به سال ۴۸۴ میلادی رخ داد.
پس از پیروز: بلاش و قباد
بوروفکووا هشدار می‌دهد که پروکوپیوس در پرداز رویدادهای پس از مرگ پیروز دچار لغزش‌های فراوان شده است: او نوشته است که قباد بی‌درنگ پس از پدر بر تخت نشست، حال آنکه یشو استایلیتس، که این رخدادها را دقیق‌تر می‌دانست، گزارش می‌دهد که نخست برادر پیروز، بلاش (۴۸۴–۴۸۸)، پادشاه شد. زنون از پشتیبانی بلاش خودداری کرد، زیرا در همان هنگام شورشی در برابر خود او آغاز شده بود؛ بلاش حتا ابزار نگهداری ارتش خود را هم نداشت. سرانجام مغان، که از نوآوری‌هایش — مانند ساخت حمام — ناخشنود بودند، او را گرفتند و کور کردند و قباد را به پادشاهی رساندند؛ رخدادی که به سال ۴۹۸ انجامید و قباد نمی‌توانست پیش از آن پادشاه بوده باشد. پروکوپیوس در گزارش دومین برکناری قباد نیز به خطا رفته است: آنکه پس از قباد بر تخت نشست، به گفتۀ یشو، برادرش زاماسپ (۴۹۶–۴۹۸) بود، نه بلاش.
گریز قباد و بازگشت با سپاه هپتالی
پروکوپیوس فرمانروایی قباد را چنین فشرده می‌کند که او «با خشونت فرمان می‌راند و نوآوری‌های خود را در زندگی دولتی به کار می‌گرفت»؛ از این رو در برابرش شوریدند، او را برانداختند و به زنجیر کشیدند. سپس داستان نامور گریز او را از زندانی در «دژ فراموشی» بازمی‌گوید: قباد نزد هون‌های هپتالی گریخت، پادشاه هپتالی دخترش را به او داد و سپاهی گران همراهش در برابر پارسیان فرستاد. پروکوپیوس می‌نویسد: «پارسیان قاطعانه از جنگ با این سپاه هپتالی خودداری کردند، بلکه به هر سو گریختند» و قباد به سال ۴۹۸ تختش را بازستاند.
بدهی‌یی که جنگ آفرید
اما قباد توان بازپرداخت بدهی‌اش به پادشاه هپتالی را نداشت: نخست باجی که پس از شکست پیروز به سال ۴۸۴ تعیین شده بود و سپس بهای سپاهی که او را به تخت بازگردانده بود. پس از آناستازیوس، فرمانروای روم، خواست که این مبلغ را به او وام دهد. رومی‌ها بر آن شدند که دوستی میان دو دشمن دیرینشان — پارس‌ها و هپتالیان — سودی ندارد و بهتر است به دشمنی میان آن‌ها دامن بزنند؛ پس از وام خودداری کردند. قباد، به گفتۀ پروکوپیوس، «بدون هیچ دلیل دیگری، تصمیم به آغاز جنگ گرفت»: به ارمنستان یورش برد و ناگهانی به سوی آمیدا در میانرودان رهسپار شد و آن را محاصره کرد؛ رخدادی که به گفتۀ یشو در اکتبر ۵۰۲ افتاد. جنگ تازه‌یی میان ایران و بیزانس آغاز شد که به سال ۵۰۶ با صلحی پایان یافت که در آن هر دو سو مواضع پیش از جنگ خود را نگاه داشتند.
در همین جنگ، دسته‌های هپتالی دو بار در شرح پروکوپیوس پدیدار می‌شوند: یک بار در آستانۀ آمیدا، که دستان «برخی از هپتالی‌ها» زیر نگاه یعقوب، مرد مقدس سوری، کرخت شد و از کمان انداختن بازماندند تا قباد از او برایشان آمرزش خواست؛ و بار دیگر پس از گشوده شدن آمیدا به سال ۵۰۳، که جنگجویان رومی به رهبری پاتریسیوس و هیپاتیوس با «هشتصد نفر از هپتالیان که پیشاپیش سپاهیان پارسی راه می‌رفتند» روبه‌رو شدند و تقریباً همه را کشتند.
پروکوپیوس این پرده را با بازگشت قباد به خانه می‌بندد، زیرا دشمنان هونی به سرزمین او یورش آورده بودند و او مدت‌ها با آنان جنگید. بوروفکووا، به پیروی از پیگولفسکایا، نکته می‌گیرد که پروکوپیوس اینجا از حملهٔ «هون‌ها» سخن می‌گوید، نه «هون‌های هپتالی» — تمایزی که در ادامه شکافته می‌شود.
منبع: عزیز آریانفر
